Tại nhiều quốc gia, số hóa quản lý thuế đang thay đổi cách cơ quan thuế làm việc với doanh nghiệp. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp nộp hồ sơ rồi kiểm tra dàn trải, cơ quan thuế chuyển sang dựa vào dữ liệu tự khai nhằm phục vụ doanh nghiệp và chỉ tập trung kiểm tra những nơi có rủi ro.
Năm 2020, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đưa ra tầm nhìn về một nền quản lý thuế chuyển đổi số toàn diện, gọi là "Quản lý thuế 3.0." Theo báo cáo của OECD công bố tháng 6/2025, hơn 70% cơ quan thuế thành viên Diễn đàn Quản lý thuế của tổ chức này đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), phổ biến nhất là để phát hiện gian lận và đánh giá rủi ro. Khoảng 80% cơ quan thuế đã nhận dữ liệu trực tiếp từ hệ thống của doanh nghiệp. Trong xu hướng chung đó, Hàn Quốc, Trung Quốc và Australia là ba điển hình cho ba hướng đi: số hóa dịch vụ thuế, xây dựng dữ liệu dùng chung và quản lý theo rủi ro.
Hàn Quốc: Bớt thanh tra, thêm hỗ trợ
Tại Hàn Quốc, hệ thống dữ liệu trước hết là để phục vụ người nộp thuế. Trước kỳ khai thuế giá trị gia tăng (GTGT) tháng 7/2026, Cục Thuế Quốc gia Hàn Quốc (NTS) phân tích dữ liệu hóa đơn tiền mặt, thẻ tín dụng và các nguồn thông tin bên ngoài để gửi tài liệu hướng dẫn riêng theo đặc thù của từng cơ sở kinh doanh. Năm nay, gần 1,5 triệu người đã nhận được 130 loại tài liệu như vậy, nhằm giúp họ tránh lặp lại những sai sót thường gặp.
Trí tuệ nhân tạo cũng được đưa vào phục vụ người dân. Đầu năm 2026, NTS đưa vào sử dụng chatbot AI tạo sinh trên cổng thuế điện tử Hometax cho kỳ khai thuế GTGT và quyết toán thuế thu nhập từ tiền lương. Từ ngày 1/5/2026, dịch vụ được mở rộng thí điểm sang thuế thu nhập tổng hợp và các khoản hỗ trợ thu nhập cho người lao động, gia đình có con. Chatbot trả lời dựa trên các tình huống tư vấn do chính NTS kiểm chứng và cập nhật theo thay đổi của luật thuế.
Song song với đó, Hàn Quốc giảm bớt gánh nặng kiểm tra cho doanh nghiệp nhỏ. Tháng 1/2026, NTS quyết định hoãn thanh tra định kỳ đến hết nửa đầu năm 2026 đối với cá nhân và doanh nghiệp có doanh thu dưới 1 tỷ won (khoảng 735.656 USD). Theo NTS, các cơ sở này thiếu nhân sự kế toán chuyên trách nên các đợt làm việc với thanh tra là gánh nặng lớn. Tháng 7/2026, thời hạn hoãn được kéo dài đến cuối năm, áp dụng cho khoảng 12 triệu cơ sở kinh doanh nhỏ.
Trung Quốc: Quản lý bằng dữ liệu thay cho hóa đơn
Nếu Hàn Quốc chú trọng trải nghiệm của người nộp thuế, Trung Quốc chọn hóa đơn điện tử làm điểm đột phá để xây dựng nền tảng dữ liệu thuế thống nhất. Tháng 3/2021, Trung Quốc ban hành văn kiện về tiếp tục đi sâu cải cách quản lý thu thuế, đặt mục tiêu đến năm 2025 cơ bản xây dựng hệ thống "thuế thông minh," điện tử hóa hóa đơn trên mọi lĩnh vực và tăng cường chia sẻ dữ liệu lớn về thuế.
Lộ trình được triển khai từng bước. Hóa đơn điện tử số hóa toàn diện được thí điểm từ ngày 1/12/2021 tại Quảng Đông, Thượng Hải và Nội Mông, sau đó mở rộng lên 31 địa bàn trước khi áp dụng trên toàn quốc từ ngày 1/12/2024. Với loại hóa đơn này, mọi yếu tố trên hóa đơn đều được số hóa. Số hóa đơn được cấp thống nhất trên toàn quốc, còn thông tin tự động cập nhật giữa cơ quan thuế và người nộp thuế qua tài khoản thuế điện tử.
Theo Tổng cục Thuế Quốc gia Trung Quốc, nước này trong năm 2025 đã xuất 19 tỷ hóa đơn điện tử số hóa, chiếm 91% tổng số hóa đơn phát hành và 98% tổng trị giá hàng hóa và dịch vụ được xuất hóa đơn. Cùng với đó, hệ thống thuế điện tử thống nhất toàn quốc cho phép thực hiện trực tuyến toàn bộ thủ tục thuế, với hơn 4,56 tỷ lượt giao dịch mỗi năm.
Dữ liệu thuế còn mang lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp. Một cơ chế đáng chú ý của hệ thống là cho phép doanh nghiệp ủy quyền chia sẻ thông tin nộp thuế của mình với ngân hàng. Chính cơ chế này đã giúp các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ tuân thủ tốt nghĩa vụ thuế vay được gần 3.000 tỷ NDT (khoảng hơn 446 tỷ USD) mà không cần tài sản thế chấp chỉ riêng trong năm 2025.
Ngoài ra, hệ thống còn tự cấp cho mỗi doanh nghiệp một hạn mức xuất hóa đơn theo tháng, tính bằng tổng số tiền chưa gồm thuế và được dựa trên mức rủi ro thuế, xếp hạng tín nhiệm thuế và tình hình kinh doanh thực tế. Hạn mức này cũng được điều chỉnh linh hoạt cho doanh nghiệp.
Australia: Phân loại để "đúng người, đúng việc"
Tại Australia, Cơ quan Thuế Australia (ATO) áp dụng Khung phân hóa hành động đối với doanh nghiệp đại chúng và đa quốc gia. Mức độ làm việc với từng doanh nghiệp được điều chỉnh theo quy mô, mức độ minh bạch, hành vi tuân thủ và mức độ rủi ro.
Cụ thể, nhóm Top 100 gồm các tập đoàn và quỹ hưu trí có quy mô hoạt động lớn nhất tại Australia, được ATO làm việc trực tiếp hằng năm. Nhóm Top 1.000 là 1.000 doanh nghiệp lớn tiếp theo ngoài Top 100, doanh thu từ khoảng 350 triệu AUD trở lên (khoảng 245 triệu USD) được rà soát theo chu kỳ.
Cơ sở phân loại là nguyên tắc "niềm tin có căn cứ," khái niệm mà Cơ quan Thuế Australia tiếp thu từ OECD năm 2016. Theo đó, cơ quan thuế không mặc định tin hay nghi ngờ mà đòi hỏi bằng chứng khách quan cho thấy doanh nghiệp đã nộp đúng số thuế. ATO sẽ rà soát bốn nhóm vấn đề, bắt đầu từ cơ chế quản trị rủi ro thuế, rồi chấm mức độ bảo đảm. Doanh nghiệp đạt mức bảo đảm cao sẽ chuyển sang chế độ "giám sát và duy trì" trong ba năm, chỉ rà soát lại toàn diện từ năm thứ tư.
Với hàng triệu doanh nghiệp nhỏ, ATO không thể rà soát từng hồ sơ nên vai trò của bằng chứng khách quan được giao cho dữ liệu ngành. ATO công bố bộ chỉ số chuẩn cho 100 ngành nghề, cho phép mỗi doanh nghiệp tự đối chiếu doanh thu và chi phí của mình với mặt bằng chung của ngành.
Theo ATO, doanh nghiệp nằm trong ngưỡng chuẩn ngành thường ít thu hút sự chú ý của cơ quan thuế. Ngược lại, doanh nghiệp nằm ngoài ngưỡng dễ bị xem xét kỹ hơn để xác định họ mắc sai sót hay cố tình vi phạm. Song ATO khẳng định luôn kết hợp chỉ số này với các nguồn thông tin khác để cân nhắc hành động.
Kinh nghiệm của ba nền kinh tế cho thấy số hóa quản lý thuế không dừng ở việc đưa thủ tục lên mạng. Nó đòi hỏi một nền dữ liệu đủ tin cậy, một lộ trình triển khai từng bước và những tiêu chí công khai để doanh nghiệp biết mình đang đứng ở đâu. Hội đủ những điều kiện đó, dữ liệu sẽ trở thành công cụ giúp giảm chi phí cho doanh nghiệp thay vì chỉ là công cụ kiểm soát của cơ quan thuế./.
Mời độc giả đón đọc chùm bài tại đây:
(TTXVN/Vietnam+)