Học sinh TP.HCM (ảnh minh họa) - Ảnh: NHƯ HÙNG
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong Chương trình đánh giá học sinh quốc tế 2025 (PISA), học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường, cao hơn mức chung; 94% học sinh dùng AI để hỗ trợ học tập nhưng chỉ khoảng 70% học sinh cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.
Từ nghịch lý này, các chuyên gia cho rằng cần nhiều giải pháp để tăng cách nhận diện thông tin thiếu căn cứ và dùng AI để hỗ trợ việc học.
"Đau đầu" vì nhiều bài viết… quá hoàn chỉnh
Ngày 13-9, trao đổi với Tuổi Trẻ, thầy Trần Lê Duy, giảng viên khoa ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM chia sẻ câu chuyện học trò sử dụng AI trong bài làm văn.
"Với môn văn, khi chấm bài kiểm tra, tôi không gặp bài viết sai lệch do các em dùng AI, thay vào đó là những bài viết quá hoàn chỉnh. Đây là những bài văn có trình độ cao hơn trình độ thật của học sinh. Nhưng bài này được "bê" nguyên từ AI là bài nộp sẽ ở mức độ điểm 8,5-9 điểm, trong khi năng lực không được như vậy", thầy Duy nhận định.
Những bài viết quá hoàn chỉnh không phải không có lỗi, theo thầy Duy, khi chấm bài giáo viên sẽ bắt gặp ngay một số diễn đạt máy móc, đặc trưng chung khi dùng AI trong làm văn. Nhưng điều này học sinh không phát hiện được mà "bê nguyên xi".
Thầy Duy liệt kê: Những câu văn trong văn bản AI được học sinh sao chép nguyên trạng, câu văn có nhịp độ "định nghĩa - phủ định - tái định nghĩa" rất đặc trưng. Chẳn hạn như "X không đơn thuần là A. Đúng hơn, đó là B".
Hay có những câu nghe rất hoàn chỉnh nhưng gần như không thể kiểm chứng và đúng với quá nhiều tác phẩm và có thể đặt vào gần như bất cứ bài nào. Hoặc có câu kết mang tính tổng hợp máy móc, và "chốt" quá nhiều lần như: "Qua đó…", "từ đó…", "như vậy…" lặp theo chu kì rất đều.
Chưa kể các bài AI viết hay chuyển giọng đột ngột sang kiểu học thuật cao cấp ở một đoạn, rồi sau đó trở về cách viết bình thường; có "độ thừa giải thích"; xuất hiện các từ này rất đều như "có thể xem là", "dường như", "ở một mức độ nào đó", "phần nào cho thấy", "có thể gợi ra"…".
Không chấm điểm thấp hay cao, thầy Duy nói giải pháp để học trò "chừa" cách sao chép AI nhưng không nhận ra lỗi: "Do mục đích của tôi là luyện kỹ năng nên tôi sẽ yêu cầu viết lại và không cho điểm.
Đa phần học sinh sẽ viết tại lớp, không cho bài tập về nhà. AI chỉ nên dùng hỗ trợ cho học sinh biên tập, tức là viết xong cho AI góp ý , rồi sau đó chỉnh sửa lại. Đó là cách sử dụng hiệu quả nhất. Nhưng bản chính sửa phải do chính học sinh làm, và phải đính kèm minh chứng đã hỏi và sửa như thế nào".
Giải pháp nào để dùng AI nâng cao năng lực người học?
Nhìn nhận dưới góc độ công nghệ, GS.TS Nguyễn Trường Thịnh, Phó hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế (thuộc Đại học Kinh tế TP.HCM), cho rằng những con số này cho thấy một khoảng cách khá rõ giữa tốc độ tiếp cận AI và năng lực làm chủ AI của học sinh.
"Việc phần lớn học sinh Việt Nam đã sử dụng AI là một tín hiệu tích cực về khả năng thích ứng với công nghệ mới. Tuy nhiên, nếu năng lực đọc hiểu, kiểm chứng và đánh giá thông tin chưa theo kịp, các em rất dễ tiếp nhận những câu trả lời nghe có vẻ hợp lý nhưng thực tế chưa chính xác", ông Thịnh nói.
Đưa ra giải pháp, ông nhấn mạnh điều quan trọng không phải là hạn chế học sinh sử dụng AI, mà phải chuyển từ "biết dùng AI" sang "biết đánh giá AI"; học sinh cần hiểu rằng AI không phải lúc nào cũng đúng, có thể tạo ra thông tin sai hoặc thiếu căn cứ, và người sử dụng phải là người chịu trách nhiệm kiểm chứng cuối cùng.
"Theo tôi, kỹ năng này cần được rèn luyện xuyên suốt trong nhiều môn học. Thay vì chỉ yêu cầu học sinh tìm câu trả lời, giáo viên có thể cho các em phân tích một nội dung do AI tạo ra, yêu cầu xác định luận điểm, kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ liệu và chỉ ra điểm chưa đáng tin. Khi đó, AI không thay thế tư duy mà trở thành một công cụ để rèn tư duy phản biện. Đồng thời nâng cao năng lực AI cho giáo viên, xây dựng thói quen kiểm chứng nguồn…", ông Thịnh gợi ý.
Cùng quan điểm, một chuyên gia công nghệ ở TP.HCM thừa nhận thực tế học sinh Việt biết dùng AI trong học tập, giúp tạo kết quả, sản phẩm rất nhanh nhưng các em sẽ không hiểu quá trình hành trình ra nó.
Chuyên gia này cho rằng giáo viên cần định hướng học sinh khi nào nên sử dụng AI, khi nào không, đồng thời giúp các em hiểu bản chất của mô hình ngôn ngữ lớn là tổng hợp, thống kê và suy luận.
"Vì thế, người học cần biết suy luận nào đúng, suy luận nào sai. Khi giao nhiệm vụ, giáo viên không nhất thiết cấm học sinh dùng AI mà cần định hướng các em sử dụng đến đâu, ở mức độ nào để nâng cao năng lực suy luận và phát triển năng lực của người học", chuyên gia này nhấn mạnh.
Gần 60% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản
PISA là Chương trình đánh giá học sinh quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) tổ chức, dành cho học sinh 15 tuổi. PISA không chỉ đánh giá học sinh ghi nhớ kiến thức mà tập trung xem các em có khả năng vận dụng những điều đã học để giải quyết các vấn đề trong học tập và cuộc sống hay không.
PISA 2025 có 91 quốc gia và nền kinh tế tham gia, với khoảng 765.000 học sinh.
Lần này Việt Nam có 7.353 học sinh thuộc 194 trường hoàn thành khảo sát, đại diện cho hơn 1,1 triệu học sinh 15 tuổi.
PISA 2022: Việt Nam vẫn vượt trội về ToánKết quả Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2022 mà Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) vừa công bố cho thấy Việt Nam tụt hạng so với các lần đánh giá trước nhưng vẫn giữ vị trí cao trong khối ASEAN, đặc biệt là môn toán.