Tuy vậy, để phát huy nguồn lực văn hóa, các khâu nghiên cứu, sản xuất và thị trường phải được kết nối trong một chiến lược tổng thể.
Chuyển hóa giá trị bản địa trong thiết kế
Xu hướng ứng dụng tri thức và kỹ thuật thủ công truyền thống vào sản xuất sản phẩm hiện đại đang mở ra hướng đi mới cho ngành thiết kế Việt Nam. Nhiều thương hiệu chủ động hợp tác với nghệ nhân và nghệ sĩ, đưa văn hóa bản địa vào các sản phẩm thời trang, nội thất và tiêu dùng, từng bước tạo dựng bản sắc riêng trên thị trường và lan tỏa giá trị văn hóa ra thế giới.
Thương hiệu thời trang Kilomet109 tạo mối liên hệ chặt chẽ giữa vùng nguyên liệu, kỹ năng của người thực hành thủ công và đội ngũ thiết kế phát triển theo định hướng thời trang bền vững. Thương hiệu hợp tác với các nghệ nhân người Nùng, người H’Mông, người Thái... ở nhiều vùng miền theo quy trình khép kín, từ trồng trọt, kéo sợi, dệt đến nhuộm tự nhiên. Từ các kỹ thuật dệt, nhuộm chàm, mài đá, vẽ sáp ong, Kilomet109 phát triển ngôn ngữ thiết kế riêng, kết hợp kỹ nghệ thủ công truyền thống với kiểu dáng hiện đại mang dấu ấn văn hóa bản địa.
Để gia tăng trải nghiệm cho khách hàng, trong thiết kế đồ lưu niệm và sản phẩm tiêu dùng, TiredCity khai thác hình ảnh và câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ hiện đại. Thương hiệu hợp tác với nhiều nghệ sĩ và họa sĩ trẻ, đưa tác phẩm lên các dòng sản phẩm đa dạng. Các bộ sưu tập áo phông, túi xách, tranh in và đồ lưu niệm đưa hình ảnh văn hóa Việt đến gần hơn với công chúng trẻ. Những sản phẩm này góp phần đưa hình ảnh đất nước vào đời sống hằng ngày, khơi dậy sự quan tâm của người trẻ đối với những giá trị văn hóa được thể hiện qua từng thiết kế.
Trong lĩnh vực nội thất, thương hiệu Viet Furniture kết hợp vật liệu truyền thống với thiết kế và sản xuất hiện đại, tạo nên những sản phẩm mang bản sắc riêng. Bộ sưu tập “Gánh Gánh Gồng Gồng” lấy cảm hứng từ đôi quang gánh và chiếc lu quen thuộc trong cuộc sống xưa. Các chất liệu như sợi mây, tre, gốm Bát Tràng... được sử dụng để tái hiện những vật dụng gắn bó với người lao động Việt Nam. Sự kết hợp giữa tinh hoa làng nghề và thiết kế đương đại đã đưa những nét văn hóa Việt bản địa vào không gian sống.
Những mô hình trên cho thấy tri thức bản địa đang trở thành nguồn chất liệu cho thiết kế đương đại, góp phần nâng giá trị của kỹ nghệ truyền thống.
Nhà thiết kế Lưu Việt Thắng, đồng sáng lập thương hiệu Viet Furniture cho biết: Bên cạnh di sản làng nghề, Việt Nam sở hữu kho tàng câu chuyện văn hóa cùng hệ thống hoa văn, họa tiết phong phú. Đây là nguồn chất liệu để giới sáng tạo khai thác và phát triển.
Những mô hình trên cho thấy tri thức bản địa đang trở thành nguồn chất liệu cho thiết kế đương đại, góp phần nâng giá trị của kỹ nghệ truyền thống. Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, giảng viên Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định: Những kỹ nghệ truyền thống có thể chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị cao. Sản phẩm được nâng tầm sẽ tăng giá trị thương mại và khả năng tiêu thụ cho làng nghề và nghệ nhân.
Kiến tạo hệ sinh thái đồng sáng tạo
Thực tiễn từ một số thương hiệu cho thấy, sự kết hợp giữa tri thức bản địa, tư duy sáng tạo, kỹ thuật, sản xuất và thị trường đã tạo ra những sản phẩm phù hợp với đời sống hiện đại. Sự liên kết giữa các nguồn lực văn hóa, năng lực sáng tạo và thị trường hình thành chuỗi giá trị, thúc đẩy thương mại hóa nguồn lực văn hóa. Tuy nhiên, những mô hình trên cũng cho thấy những chuỗi liên kết này mới được hình thành từ sáng kiến của từng thương hiệu. Ở quy mô rộng hơn, phát triển công nghiệp văn hóa trong lĩnh vực thiết kế cần một hệ sinh thái đồng sáng tạo, kết nối nghiên cứu, sản xuất và thị trường, mở rộng khả năng khai thác, nâng cao giá trị và thương mại hóa nguồn lực văn hóa.
Một số chuyên gia lĩnh vực công nghiệp văn hóa cho rằng, giá trị của chuỗi thiết kế nằm ở khả năng chuyển hóa tri thức bản địa thành giá trị sáng tạo, kinh tế và thương mại. Hệ sinh thái đồng sáng tạo sẽ tạo điều kiện để tri thức của nghệ nhân gặp gỡ tư duy thiết kế, công nghệ và năng lực sản xuất, từ đó mở rộng khả năng phát triển sản phẩm và tiếp cận thị trường. Sự liên kết này góp phần nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm, bảo đảm sinh kế cho cộng đồng và tăng sức cạnh tranh của thương hiệu văn hóa Việt. Trong hệ sinh thái đồng sáng tạo, nguồn gốc và chủ thể quyền phải được xác định rõ, cơ chế chia sẻ lợi ích phải bảo đảm nguyên tắc công bằng. Nhà sản xuất và nhà đầu tư bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng chủ thể khi khai thác giá trị văn hóa trong thiết kế.
Cộng đồng cần được tham gia quyết định cách sử dụng những giá trị thuộc về mình.
Bà Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần doanh nghiệp xã hội Craft Link, đơn vị có 30 năm đồng hành với các nhóm nghệ nhân và cộng đồng dân tộc thiểu số trong bảo tồn và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống, phát triển hàng thủ công mỹ nghệ và cải thiện sinh kế cho cộng đồng cho biết: Mỗi hoa văn, kỹ thuật hay câu chuyện văn hóa của nhóm cộng đồng cần có cơ chế nhận diện nguồn gốc, ghi nhận chủ thể quyền, tri thức và sự đóng góp của nghệ nhân cùng thỏa thuận chia sẻ lợi ích minh bạch.
Cộng đồng cần được tham gia quyết định cách sử dụng những giá trị thuộc về mình. Phát triển kinh tế phải đi cùng trách nhiệm xã hội và sự tôn trọng văn hóa gốc. Các sản phẩm của Craft Link đều đính kèm ấn phẩm thông tin nguồn gốc và mã QR về xuất xứ, quy trình sản xuất... Hằng năm, doanh nghiệp đều trích một phần lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh, hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực, phát triển sản phẩm.
Từ tri thức và kỹ nghệ truyền thống, thiết kế đương đại đang được truyền cảm hứng từ bản sắc văn hóa Việt Nam, tiếp nối những giá trị qua nhiều thế hệ bằng ngôn ngữ của thời đại. Sự chuyển đổi này tạo ra giá trị thẩm mỹ và kinh tế, góp phần cải thiện sinh kế, thúc đẩy thương mại và nâng sức cạnh tranh cho sản phẩm Việt. Trên nền tảng đó, hệ sinh thái đồng sáng tạo kết nối tri thức, thiết kế, sản xuất và thị trường, tạo điều kiện để nguồn lực văn hóa được khai thác hiệu quả và hình thành thêm những thương hiệu thiết kế sáng tạo mang dấu ấn Việt Nam.
NGỌC LIÊN