Kết quả cuộc bầu cử ngày 3/11 ở Mỹ sẽ quyết định đảng nào kiểm soát 2 viện tại Quốc hội trong 2 năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Toàn bộ 435 ghế Hạ viện và khoảng 1/3 số ghế Thượng viện sẽ được bầu lại cùng với 36 cuộc đua thống đốc bang.
Trong tháng qua, Tổng thống Trump liên tục vận động tranh cử tại nhiều bang. Đáng chú ý, số lượng cử tri bỏ phiếu sớm trong kỳ bầu cử này chính thức lập kỷ lục. Theo Election Lab thuộc Đại học Florida, hơn 49 triệu người Mỹ tiến hành bỏ phiếu trực tiếp hoặc qua đường bưu điện - tăng so với con số gần 46 triệu người bỏ phiếu trước ngày bầu cử trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ gần nhất vào năm 2022.
Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)
Cử tri bất bình vì giá xăng, vật giá
Khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ bước vào giai đoạn nước rút, đảng Cộng hòa được cho đang lo ngại về “làn sóng xanh” (chiến thắng của đảng Dân chủ), trong bối cảnh cử tri ngày càng bất bình về tình trạng lạm phát - vốn bị đẩy lên cao do giá dầu tăng vọt kể từ khi ông Trump phát động chiến dịch quân sự ở Iran.
Theo CBS News, đảng Cộng hòa hiện nắm giữ 218 ghế tại Hạ viện, trong khi đảng Dân chủ có 214 ghế cùng với một nghị sĩ độc lập và 2 ghế đang bỏ trống. Đồng thời, CBS News ước tính đảng Dân chủ sẽ giành được 229 ghế tại Hạ viện trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026.
Tương tự, tổ chức dự báo phi đảng phái Cook Political Report (CPR) dự đoán 185 ghế tại Hạ viện Mỹ “chắc chắn thuộc về đảng Dân chủ”, 12 ghế khác được cho “có khả năng thuộc về đảng Dân chủ” và 9 ghế “nghiêng về phía đảng Dân chủ”. Ngược lại, 180 ghế được coi “chắc chắn thuộc về đảng Cộng hòa”, 21 ghế “có khả năng cao thuộc về đảng Cộng hòa” và 7 ghế “nghiêng về đảng Cộng hòa”.
Ở Thượng viện, cuộc đua diễn ra sít sao hơn khi đảng Dân chủ phải giành thêm 4 ghế để kiểm soát cơ quan này. Tương quan lực lượng tại Thượng viện hiện là 53 - 47, nghiêng về đảng Cộng hòa. Trong trường hợp, đảng Dân chủ giành thêm 3 ghế, cán cân sẽ cân bằng 50 - 50, nhưng đảng Cộng hòa vẫn giữ quyền kiểm soát vì Phó tổng thống JD Vance với vai trò chủ tịch Thượng viện sẽ bỏ lá phiếu quyết định nếu 2 bên ngang phiếu.
Nhận định của Cook Political Report cũng phản ánh cục diện đầy bất ngờ và bất lợi hơn cho đảng Cộng hòa trong cuộc đua giành quyền kiểm soát Thượng viện Mỹ. Báo cáo của CPR phân bổ 7 ghế Thượng viện thuộc nhóm “Toss Up” (Cạnh tranh gay gắt) nằm ở các tiểu bang Alaska, Iowa, Kansas, Maine, Michigan, Ohio và Texas, trong đó 6 ghế do đảng Cộng hòa nắm phần chắc.
Cựu Bộ trưởng Giao thông Pete Buttigieg (ở giữa) và Hạ nghị sĩ Jennifer McClellan (bên phải) cùng các ứng viên thuộc đảng Dân chủ trong một cuộc vận động tranh cử. (Ảnh: AP)
Đồng thời, môi trường chính trị đang gây bất lợi cho đảng cầm quyền. Thăm dò của Reuters/Ipsos thực hiện đến ngày 26/10 cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông Trump chỉ có 32%. Khi được hỏi nên bỏ phiếu cho đảng nào, 47% cử tri đăng ký chọn đảng Dân chủ, so với 36% chọn đảng Cộng hòa.
Theo chuyên gia, chi phí sinh hoạt là một trong những yếu tố lớn tác động lên lá phiếu của cử tri. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) thông tin giá xăng trung bình tại Mỹ đã vượt 4 USD/gallon do cuộc chiến với Iran làm gián đoạn eo biển Hormuz. Chỉ số giá tiêu dùng tháng 9 tăng 0,6%, đưa lạm phát năm lên 3,7%. Cũng theo CFR dẫn thăm dò của Reuters/Ipsos, 54% người Mỹ cho rằng cuộc chiến này “không đáng”.
Một yếu tố khác tác động đến tương quan ghế giữa 2 đảng là việc phân chia lại khu vực bầu cử giữa nhiệm kỳ. Ước tính của CPR cho thấy với bản đồ bầu cử mới tại Alabama, Florida, Louisiana, North Carolina, Ohio, Tennessee và Texas, đảng Cộng hòa có thể giành thêm 9 ghế. Trong khi đó, đảng Dân chủ được dự báo có thêm 5 ghế tại California và Utah.
Ông Trump mất gì nếu đảng Dân chủ thắng?
Trường hợp đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, Tổng thống Trump có nguy cơ bị suy giảm ảnh hưởng chính trị, do sắp kết thúc nhiệm kỳ hoặc không còn đủ khả năng thúc đẩy chương trình nghị sự của mình.
Theo Reuters, trong trường hợp đảng Dân chủ giành chiến thắng tại Hạ viện, đảng này sẽ kiểm soát các ủy ban của cơ quan lập pháp, đồng thời nắm quyền triệu tập nhân chứng và tiến hành điều tra ông Trump cùng chính quyền của ông.
Các quan chức trong chính quyền Trump cũng có thể phải đối mặt với những lệnh triệu tập của Quốc hội. Tuy nhiên, họ có thể từ chối chấp hành bởi bộ máy Bộ Tư pháp do những người được ông Trump bổ nhiệm điều hành, khó có khả năng thực thi các yêu cầu này.
Dù vậy, ông Trump vẫn nắm quyền phủ quyết và có thẩm quyền rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như thuế quan, nhập cư và chính sách đối ngoại. Ngày 20/10, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nhận định Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát có rất ít khả năng ngăn cản chương trình nghị sự của Tổng thống Trump.
Tổng thống Trump phát biểu tại cuộc mít tinh tranh cử ở Texas hôm 27/10. (Video: AP)
Tác động sẽ đáng kể hơn nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả 2 viện Quốc hội. Khi đó, họ sẽ chi phối các ủy ban và chương trình nghị sự tại Thượng viện. Đảng này nhiều khả năng có thể ngăn chặn một loạt ứng viên thẩm phán do ông Trump đề cử, thậm chí tìm cách trì hoãn việc bổ nhiệm vào vị trí còn khuyết tại Tòa án Tối cao Mỹ cho đến sau cuộc bầu cử tổng thống năm 2028.
Tuy nhiên, ông Trump vẫn giữ quyền phủ quyết và thẩm quyền hành pháp. Việc thông qua những dự luật quan trọng cũng sẽ không dễ dàng, bởi phần lớn dự luật cần nhận được ít nhất 60 phiếu tại Thượng viện để vượt qua thủ tục cản trở của phe thiểu số - cơ chế cho phép Thượng nghị sĩ thuộc phe thiểu số ngăn chặn hoặc kéo dài quá trình thông qua luật.
Trước đó, nhà lãnh đạo Mỹ đưa ra cam kết thận trọng về việc hợp tác với đảng Dân chủ trong trường hợp đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Hạ viện và Thượng viện.
“Chúng ta sẽ tìm ra cách. Tôi có quyền phủ quyết mạnh mẽ. Tôi hy vọng điều đó sẽ không xảy ra, nhưng nếu có, thì chuyện này cũng từng xảy ra dưới thời nhiều vị tổng thống khác rồi. Nếu bạn có quyền phủ quyết mạnh mẽ, thì cuối cùng hai bên vẫn có thể đạt được các thỏa thuận”, ông Trump nói.
Ông Trump sẽ tiếp tục điêu hành bằng sắc lệnh
Theo Reuters, chính quyền Tổng thống Trump âm thầm dành nhiều tháng chuẩn bị cho kịch bản đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội khi xây dựng phương án nhằm tiếp tục triển khai những nội dung trọng tâm trong chương trình nghị sự của ông Trump thông qua quyền hành pháp, đồng thời chuẩn bị ứng phó với cuộc điều tra nhằm vào chính quyền.
Có thể thấy từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, ông Trump liên tục tìm cách mở rộng giới hạn quyền lực Tổng thống. Ông sử dụng quyền hành pháp để áp đặt thuế quan trên diện rộng, đẩy mạnh thực thi luật nhập cư, cắt giảm nhân sự liên bang và triển khai các mục tiêu đối ngoại, trong đó có cuộc chiến với Iran mà không cần Quốc hội thông qua hoặc ban hành luật mới.
Ứng cử viên Thống đốc bang Georgia, bà Keisha Lance Bottoms (ở giữa) cùng cựu Tổng thống Barack Obama và ứng cử viên đảng Dân chủ Thượng nghị sĩ Jon Ossoff tại cuộc mít tinh trước cuộc bầu cử sơ bộ. (Ảnh: AP)
Một ngoại lệ đáng chú ý là gói cắt giảm thuế và chi tiêu quy mô lớn của ông Trump. Kế hoạch này được Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát thông qua và được Tổng thống ký ban hành thành luật vào tháng 7/2025.
“Trong hai năm qua, Tổng thống Trump về cơ bản phớt lờ Quốc hội và cố gắng làm mọi thứ có thể thông qua sắc lệnh hành pháp và quyền lực hành pháp. Tôi nghĩ ông ấy sẽ tiếp tục cách tiếp cận này nếu đảng Dân chủ giành được đa số”, ông Nathan Gonzales, biên tập viên và là nhà xuất bản của Inside Election (Bên trong cuộc bầu cử) cho biết.
Ông Trump từng nhiều lần tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia nhằm mở rộng quyền hành động mà không cần luật mới. Quốc hội có thể bỏ phiếu chấm dứt những tình trạng khẩn cấp này, nhưng tổng thống có quyền phủ quyết quyết định đó. Để vô hiệu hóa quyền phủ quyết, phe phản đối cần đạt đa số 2/3 tại cả Hạ viện và Thượng viện.
Dù vậy, một Quốc hội nằm dưới sự kiểm soát của đảng Dân chủ vẫn có thể tạo ra những rào cản đáng kể đối với chính quyền Trump. Nếu giành quyền kiểm soát Thượng viện, đảng Dân chủ có thể ngăn cản đề cử của ông Trump vào những vị trí trong ngành tư pháp và bộ máy hành pháp, bao gồm cả ứng viên cho Tòa án Tối cao.
“Tôi dự đoán họ sẽ rất miễn cưỡng chấp thuận sự bổ nhiệm của Tổng thống”, ông Andrew Busch, nhà khoa học chính trị tại Đại học Tennessee nói.
Ông Trump vận động bầu cử ở Lubbock, Texas ngày 27/10. (Ảnh: AP)
Đảng Dân chủ cũng có thể bác bỏ những dự luật do ông Trump đề xuất. Tuy nhiên, tổng thống có thể sử dụng quyền phủ quyết đối với dự luật mà ông không đồng tình, trong khi đảng Dân chủ khó có đủ số phiếu tại Hạ viện để vượt qua quyết định này.
Ngoài ra, tòa án có thể đình chỉ những quyết định hành pháp vượt quá thẩm quyền pháp lý của ông Trump. Theo một nguồn tin am hiểu vấn đề, Nhà Trắng dự kiến tham vấn Bộ Tư pháp để làm rõ những biện pháp Tổng thống có thể triển khai mà không cần Quốc hội phê chuẩn, đồng thời tìm cách bảo vệ tính hợp pháp của các quyết định đó nếu bị đưa ra xem xét tại tòa án.
Nhìn chung, dù đảng Dân chủ đang có đà nhờ bất bình về lạm phát và chi phí sinh hoạt, kết quả cuối cùng vẫn còn nhiều biến số. Và các nhà quan sát đều đồng ý ở một điểm: 2 năm tới của ông Trump nhiều khả năng sẽ là giai đoạn đối đầu thay vì hợp tác, hứa hẹn giai đoạn chính trị Mỹ tiếp tục đầy căng thẳng, khó đoán.