Báu vật rừng già: Rừng chở che người

Nằm ở phía nam Khu dự trữ sinh quyển thế giới Tây Nghệ An, Vườn quốc gia Pù Mát rộng hơn 91.000 ha, là nơi cư trú của 2.494 loài thực vật bậc cao và gần 1.000 loài động vật. Trong số này có hàng trăm loài quý hiếm cần được bảo tồn đặc biệt. Năm 1998, các nhà khoa học ghi nhận hình ảnh sao la tại Pù Mát. Đến nay, nhiều người vẫn kỳ vọng "kỳ lân châu Á" này còn tồn tại trong những cánh rừng già của vườn quốc gia.

"Cuộc gặp" bất ngờ

Nhiều năm qua, Pù Mát trở thành điểm đến của các tổ chức nghiên cứu, bảo tồn trong nước và quốc tế bởi nơi đây lưu giữ những hệ sinh thái rừng nguyên sinh có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt. Ngoài sao la, còn có chà vá chân nâu, vượn má vàng, thỏ vằn Trường Sơn, cầy vằn bắc, mèo gấm… là những loài quý hiếm đã được ghi nhận tại đây.

Mới đây, một tổ chức bảo tồn động thực vật quốc tế phối hợp Ban Quản lý Vườn quốc gia Pù Mát tiến hành điều tra đa dạng sinh học bằng nhiều phương pháp hiện đại như bẫy ảnh, khảo sát theo tuyến, ghi nhận dấu vết và thu thập mẫu sinh học. Kết quả cho thấy nhiều loài động vật quý hiếm từng được ghi nhận trước đây vẫn đang tồn tại trong những cánh rừng Pù Mát.

"Hệ thống bẫy ảnh và khảo sát thực địa đã ghi nhận sự xuất hiện của nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy hệ sinh thái rừng vẫn đang được duy trì ổn định", ông Lê Anh Tuấn, Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát, cho biết.

Cuối tháng 7 vừa qua, trong một chuyến tuần tra rừng kéo dài 8 ngày, đoàn kiểm lâm Pù Mát đã có một cuộc gặp đặc biệt. Khi đoàn đi qua một cánh rừng già, một cá thể khỉ mặt đỏ bất ngờ xuất hiện trên tán cây. Điều khiến các kiểm lâm ngạc nhiên là thay vì bỏ chạy như phản xạ thường thấy của động vật hoang dã, con khỉ đứng lại quan sát khá lâu rồi từ từ tiến đến gần.

"Tôi đưa tay về phía chú khỉ để tạo cảm giác an toàn. Sau một lúc quan sát, nó chủ động tiến lại gần hơn và tỏ ra rất thân thiện. Chúng tôi dừng chân nghỉ ngơi, nó cũng quanh quẩn gần đó. Nhiều năm đi tuần rừng, lần đầu tiên tôi chứng kiến khỉ mặt đỏ mạnh dạn tiếp cận con người như vậy", anh Vi Đức Anh, cán bộ kiểm lâm tham gia chuyến tuần tra, kể. Cứ thế, người và khỉ tương tác trong gần 1 giờ trước khi đoàn tuần tra tiếp tục hành trình.

Khỉ mặt đỏ là loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng, cần được bảo vệ. Theo ông Lê Anh Tuấn, có thể con khỉ nói trên từng được Vườn quốc gia Pù Mát cứu hộ, chăm sóc. Sau khi được thả về tự nhiên, nó có thể vẫn nhận ra những người từng chăm sóc mình. "Khỉ là loài linh trưởng rất thông minh. Cũng có khả năng con khỉ này nhận ra đây là đoàn bảo vệ rừng nên không sợ và chủ động tiếp cận để tương tác", ông Tuấn nói.

Không chỉ bảo tồn những loài động vật quý hiếm, nhiều năm qua, Pù Mát còn tổ chức cứu hộ những cá thể hoang dã bị săn bắt trái phép hoặc được người dân tự nguyện giao nộp. Tại Trung tâm cứu hộ nằm trong khu làm việc của Ban quản lý, các bác sĩ thú y chăm sóc, điều trị những con vật bị thương do bẫy, săn bắt trước khi thả chúng về rừng.

Từ thợ săn thành người giữ rừng

Để những cánh rừng Pù Mát có thể hồi phục và duy trì sự đa dạng sinh học như hiện nay, ngoài công tác tuần tra, kiểm soát của lực lượng chuyên trách, một yếu tố quan trọng khác là sự thay đổi của người dân sống quanh rừng.

Pù Mát có 3 mặt tiếp giáp khu dân cư. Trong vùng lõi của vườn còn có gần 250 hộ dân đồng bào Đan Lai sinh sống từ hàng trăm năm qua. Trước đây, cuộc sống của người dân vùng lõi và vùng đệm Pù Mát phụ thuộc vào rừng. Săn bắt thú, đặt bẫy, khai thác gỗ để làm nhà từng là một phần trong sinh kế và tập quán của rất nhiều người. "Hơn chục năm về trước, mỗi lần vào rừng, chúng tôi thu về rất nhiều bẫy thú. Bẫy giăng khắp nơi, đủ loại. Bây giờ đã khác, rừng không còn là nơi kiếm sống và tiêu khiển của thợ săn. Họ đã bỏ nghề", ông Nguyễn Diên Quang, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Pù Mát, kể.

Theo ông Quang, sự thay đổi này đến từ nhiều nguyên nhân, trong đó có sự quyết liệt của lực lượng chức năng và đặc biệt là những chính sách tạo sinh kế gắn với bảo vệ rừng. Người dân được giao khoán bảo vệ rừng, hưởng tiền dịch vụ môi trường rừng và tham gia các chương trình liên quan đến tín chỉ carbon. Năm nay, hơn 3.200 hộ dân sống ven rừng dự kiến được chi trả hơn 52 tỉ đồng từ các nguồn này. "Người dân được giao bảo vệ rừng và có thu nhập tương xứng nên từ lâm tặc, họ trở thành người giữ rừng", ông Quang nói.

"Bức tường thành" tự nhiên

Gắn bó với Pù Mát gần 30 năm, ông Lê Anh Tuấn cho biết miền núi Nghệ An từng hứng chịu nhiều trận lũ lớn, kéo theo sạt lở đất. Tuy nhiên, tại khu vực vùng đệm của vườn, người dân ít phải chứng kiến những vụ sạt lở lớn như ở nhiều nơi khác. "Rừng tự nhiên có tác dụng giữ nước, chống xói lở nhờ hệ thực vật đa dạng, nhiều tầng, cùng thảm mục và hệ thống rễ cây. Khi có mưa lũ lớn, một lượng nước được giữ lại nên không tạo ra dòng chảy ồ ạt gây xói lở", ông Tuấn lý giải.

Nhiều lần đi rừng và gặp mưa lũ lớn, ông Tuấn nhận thấy nước ở các con suối trong rừng thường lên chậm, dòng chảy không quá hung dữ. Rừng giữ nước, làm chậm dòng chảy và hạn chế sức tàn phá của nước trước khi đổ xuống những khu dân cư ở phía dưới.

Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, nằm ở phía tây bắc Khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An, câu chuyện cũng tương tự. Quanh khu bảo tồn là nơi sinh sống của hàng ngàn hộ dân thuộc các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú… Địa hình nơi đây có độ dốc lớn, tương đồng với nhiều khu vực nằm ngoài khu bảo tồn.

Ảnh: VQG PÙ MÁT

Theo TS Nguyễn Văn Sinh, Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, qua theo dõi nhiều năm cho thấy sự khác biệt rất rõ về mức độ sạt lở giữa những nơi còn rừng tự nhiên và những nơi rừng đã bị suy giảm. "Ở những xã nằm ngoài khu bảo tồn còn rất ít rừng tự nhiên, sạt lở xảy ra nhiều và mức độ lớn. Trong khi đó, ở những nơi có rừng tự nhiên được bảo vệ tốt thì gần như chưa xảy ra", ông Sinh nói.

Theo ông Sinh, nhận định này dựa trên cơ sở theo dõi độ che phủ cũng như khả năng giảm lũ, bảo vệ đất của rừng tự nhiên. Những cánh rừng hàng trăm năm tuổi vì thế không chỉ là nơi cư trú những loài động vật quý hiếm mà còn là lớp tường thành tự nhiên bảo vệ những cộng đồng dân cư sống dưới chân núi.

Đây cũng là một trong những lý do quan trọng nhất để những cánh rừng nguyên sinh ở miền Tây Nghệ An cần được giữ gìn nguyên vẹn. (còn tiếp)