Hơn hai mươi năm trước, khi Hà Nội bắt đầu có những đợt gió heo may đầu mùa, lũ sinh viên chúng tôi thường rủ nhau đạp xe qua đường Nguyễn Du hay góc phố Quang Trung chỉ để chờ một làn hương thoảng qua.
Khi ấy, hoa sữa là một đặc ân của ký ức, là thứ làm nên chất thơ trong những giai điệu của nhạc sĩ Hồng Đăng, Phú Quang. Người ta yêu và mong ngóng nó, bởi trong cả một dãy phố dài, mùi hương ấy chỉ kín đáo nép mình sau vài tán lá, xuất hiện chập chờn như một món quà bất ngờ của mùa thu.
Thế rồi, người ta bắt đầu say mê thứ hương thơm ấy đến mức muốn nhân bản nó ra khắp nơi. Những đại lộ mới mở, những khu đô thị vừa hình thành được quy hoạch hàng trăm cây hoa sữa trồng san sát nhau.
Khoảng cách giữa các gốc cây có khi chỉ vài mét. Kết quả là chỉ sau chục năm, khi những hàng cây đồng loạt trổ hoa, mùa thu thơ mộng của cư dân xung quanh bỗng biến thành chuỗi ngày tra tấn.
Người già khó thở, trẻ con ho dai dẳng, người lớn đi làm về phải bịt kín khẩu trang, đóng chặt mọi cửa sổ và bật máy lọc không khí hết công suất.
Từ một biểu tượng lãng mạn đi vào thi ca, hoa sữa trở thành "thảm họa khứu giác", buộc cơ quan chức năng nhiều nơi phải cắt tỉa, thậm chí lên kế hoạch bứng chuyển hàng trăm cây về các vườn ươm ngoại thành để giải cứu người dân.
Dưới góc nhìn sinh học, nồng độ quyết định độc tính. Tinh dầu hoa sữa chứa nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi, ở nồng độ cực loãng trong không gian rộng, nó kích thích khứu giác tạo cảm giác dễ chịu, nhưng khi bị nén lại ở mật độ quá dày đặc, các thụ thể thần kinh bị quá tải, gây choáng váng, co thắt niêm mạc và buồn nôn.
Chứng kiến những hàng hoa sữa bị cư dân xua đuổi, tôi nhận ra một bi kịch tương tự vẫn đang diễn ra mỗi ngày trong giới kinh doanh: "Bẫy hoa sữa trong khởi nghiệp".
Bi kịch ấy bắt đầu khi người sáng lập quá yêu sản phẩm của mình, hệt như những người quy hoạch đô thị từng quá say đắm vẻ lãng mạn của hoa sữa trên giấy. Họ tin rằng vì ý tưởng của mình quá thơm tho, quá ngọt ngào, nên khách hàng sẽ không bao giờ biết chán. Và thế là họ bắt đầu nhồi nhét.
Biểu hiện đầu tiên là hội chứng "bội thực tính năng". Tôi từng gặp nhiều nhà sáng lập công nghệ khởi đầu bằng một tính năng ngách rất tinh gọn và được người dùng đón nhận nồng nhiệt.
Nhưng chỉ sau một vòng gọi vốn thành công, họ bắt đầu tham lam cấy thêm hàng chục tính năng phụ: ví điện tử, mạng xã hội nội bộ, livestream, tích điểm thưởng, mini game...
Ứng dụng ban đầu thanh thoát bỗng chốc trở thành một mớ bòng bong nặng nề, rối rắm. Họ không nhận ra rằng khách hàng tìm đến họ vì một giải pháp cụ thể, chứ không ai có nhu cầu sống trong một cái "siêu thị tính năng" ngột ngạt.
Biểu hiện thứ hai là sự bạo lực trong tiếp thị. Nhiều doanh nghiệp nhầm lẫn giữa việc "nhắc nhớ thương hiệu" với hành vi quấy rối người tiêu dùng.
Một ngày đẹp trời, bạn nhỡ bấm vào xem một đôi giày hay một khóa học, và trong suốt một tháng sau đó, hình ảnh món hàng ấy bám đuổi bạn trên mọi trang báo, nhảy xổ vào tin nhắn messenger, kèm theo ba bức email mỗi tuần và hai tin nhắn mỗi ngày.
Đội ngũ tiếp thị tự hào về các chỉ số hiển thị, nhưng họ không đo lường được chỉ số ức chế của người dùng. Họ đang cố tình xịt thẳng một bình tinh dầu hoa sữa đậm đặc vào mặt khách hàng và ngạc nhiên tự hỏi tại sao người ta lại bấm "Chặn" hoặc "Xóa ứng dụng".
Nhưng nguy hiểm hơn cả là cái bẫy ngộ nhận về "mùa hoa nở". Bản chất của hoa sữa là chỉ bung tỏa nồng nàn trong đúng vài tuần ngắn ngủi của khúc giao mùa. Ở thời khắc hương hoa át đi mọi thứ mùi khác của phố phường, người ta rất dễ ảo tưởng rằng thứ men say ấy là vĩnh cửu.
Nhưng thực tế, chỉ sau một cơn mưa rào đầu đông, những chùm hoa lãng mạn lập tức rụng tả tơi thành lớp bã trơn trượt, nhão nhoét dưới chân người đi bộ, để lại suốt mười một tháng trơ trọi chiếm dụng không gian vỉa hè.
Trong khởi nghiệp, có những nhà sáng lập thất bại cay đắng chỉ vì không phân biệt được đâu là một "cơn sốt nhất thời" và đâu là "nhu cầu cốt lõi". Thấy thị trường đang rộ lên một làn sóng tò mò - một ứng dụng AI tạo ảnh theo phong trào hay một trào lưu ăn uống ngắn hạn - họ tưởng mình vừa tìm ra long mạch thế kỷ.
Thế là họ dồn toàn bộ nguồn lực, vay mượn và đốt tiền để nhân bản thần tốc, cố "phủ kín cây" cho bằng được. Để rồi khi cơn gió mùa của thị trường thổi qua, khách hàng lập tức nguội lạnh quay lưng, bỏ mặc doanh nghiệp trơ trọi với đống tài sản rác và những hóa đơn vận hành không có người chi trả. Hoa sữa không có lỗi, lỗi thuộc về người trồng thiếu khoảng lùi.
Bản thân sản phẩm tốt không có lỗi, lỗi thuộc về người sáng lập không biết điểm dừng của lòng tham. Một đô thị văn minh là đô thị biết giữ khoảng cách hợp lý giữa những mảng xanh; và một mô hình kinh doanh bền vững là mô hình biết chừa lại khoảng thở cho khách hàng.
Kinh doanh không phải là một bản tình ca mùa thu trên slide gọi vốn, mà là sự nhạy cảm thực tế về sức chịu đựng của thị trường. Muốn hương thơm bay xa, người trồng cây phải biết chấp nhận cách một khoảng dài mới đặt một gốc cây.
Người làm khởi nghiệp cũng vậy: Biết tiết chế tính năng, biết dừng đúng lúc trong tiếp thị và phân biệt được đâu là hương hoa thoảng qua của một trào lưu, đâu là giá trị cốt lõi trường tồn qua năm tháng. Đừng để sản phẩm đầy tâm huyết của bạn bị thị trường xua đuổi, chỉ vì bạn đã biến sự ngọt ngào thành một cơn ngạt thở.
Lê Anh