Trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển thần tốc và mang lại nhiều ứng dụng cho cuộc sống khiến việc đầu tư vào lĩnh vực này đang bùng nổ trên toàn thế giới. Nhưng song hành cùng sự bùng nổ cũng đang chứa đựng không ít vấn đề cần giải quyết, mà đó có thể là bài học để chúng ta chọn lựa con đường phù hợp.
Thứ nhất, ở góc độ doanh nghiệp có 2 vấn đề. Một là các tập đoàn công nghệ đang "say máu" để rồi "đốt tiền" đầu tư quá nhiều cho AI khiến giới quan sát đặt câu hỏi đối với hiệu quả thu về. Rủi ro không chỉ đối với riêng doanh nghiệp mà có thể tác động với cả nền kinh tế vĩ mô khi nhiều doanh nghiệp phải vay, phát hành trái phiếu để đầu tư cho AI. Điều này ẩn chứa nguy cơ vỡ "bong bóng" như trường hợp các công ty dotcom đầu những năm 2000, nên một số định chế tài chính phải lên tiếng cảnh báo như Ngân hàng trung ương Anh đưa ra gần đây.
Vấn đề thứ hai đối với doanh nghiệp là việc ứng dụng AI vào hoạt động. Giữa ma trận bùng nổ nhiều ứng dụng AI khác nhau, nếu quá hăng say chi tiền để ứng dụng mà nhiều khi chỉ vì lo ngại thua thiệt so với các công ty cùng ngành nghề, thì có thể dẫn đến việc thiếu đo lường hiệu quả thực tế. Một cuộc khảo sát do Gartner (chuyên về tư vấn doanh nghiệp) thực hiện mới đây với khoảng 1.300 nhà lãnh đạo từ các công ty có doanh thu từ 50 triệu USD trở lên trong năm tài chính 2025, có đến 23% người trả lời cho biết không thể đánh giá tỷ lệ lợi tức đối với các khoản đầu tư vào AI mà doanh nghiệp đã thực hiện.
Có lẽ vấn đề vừa nêu không chỉ là cảnh báo cho doanh nghiệp mà cả đối với các cơ quan ban ngành nhà nước. VN chúng ta đã từng có nhiều bài học không nhỏ trước đây khi rầm rộ thực hiện các đề án nâng cao năng lực công nghệ thông tin. Giữa muôn trùng ứng dụng AI, việc đầu tư vào ứng dụng nào, tích hợp ra sao để phát huy hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống là điều không hề đơn giản. Nếu thiếu sự tính toán hợp lý thì hậu quả có thể gây lãng phí không nhỏ.
Ở tầm vĩ mô thì vấn đề ẩn chứa từ sự bùng nổ AI chính là thu hút các dự án đầu tư cho đất nước. Hiện nay, nhiều tập đoàn công nghệ đang đẩy nhanh việc xây dựng các trung tâm dữ liệu để phát triển AI. Nhưng thực tế ở nhiều quốc gia cho thấy không ít dự án đầu tư trung tâm dữ liệu đang gây áp lực lên nguồn cung điện lẫn nước. Cả 2 yếu tố này đều ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân cũng như quy hoạch hạ tầng quốc gia. Các trung tâm dữ liệu đều tiêu tốn lượng điện và nước khổng lồ. Nếu chưa có sự chuẩn bị hạ tầng phù hợp thì đừng vội vàng trước các dự án đầu tư. Đây cũng là yếu tố mà chúng ta tính đến cho quá trình sàng lọc, lựa chọn dự án để có thể nâng cao giá trị gia tăng hiệu quả hơn từ việc thu hút đầu tư.
Những vấn đề trên đang hiển hiện rõ ràng. Bởi vậy, giữa bối cảnh cả thế giới cạnh tranh quyết liệt để phát triển AI, chúng ta tất nhiên không đứng ngoài cuộc nhưng cũng cần bình tĩnh để có những chiến lược đúng đắn nhằm phát triển bền vững, lâu dài.
Làn sóng trí tuệ nhân tạo đang lan nhanh trong mọi lĩnh vực, từ kinh doanh, sản xuất đến quản lý nhà nước, khiến nhiều doanh nghiệp không muốn chậm bước trước đối thủ. Tuy nhiên, theo nội dung bình luận trên báo Thanh Niên, tốc độ đầu tư càng lớn càng đòi hỏi sự tỉnh táo, bởi AI không phải chiếc chìa khóa tự động tạo ra hiệu quả. Đằng sau những lời quảng bá hào nhoáng là câu hỏi quan trọng về chi phí, lợi ích, năng lực triển khai và khả năng duy trì các dự án trong thời gian dài.
Trước hết, nhiều tập đoàn công nghệ đang chi những khoản tiền khổng lồ cho AI, trong bối cảnh giới quan sát vẫn chưa nhìn thấy đầy đủ hiệu quả tương xứng từ các khoản đầu tư này. Khi doanh nghiệp vay vốn hoặc phát hành trái phiếu để chạy đua công nghệ, rủi ro không còn giới hạn trong phạm vi từng công ty. Nếu dòng tiền kỳ vọng không xuất hiện, sức ép tài chính có thể lan rộng, tác động đến thị trường và cả nền kinh tế vĩ mô.
Kịch bản đáng lo được nhắc đến là nguy cơ hình thành một “bong bóng” tương tự giai đoạn các công ty dotcom sụp đổ vào đầu những năm 2000. Cảnh báo gần đây từ Ngân hàng trung ương Anh cho thấy những lo ngại về đà tăng nóng của AI không chỉ xuất hiện trong giới đầu tư hay các phòng họp doanh nghiệp. Khi kỳ vọng bị đẩy lên quá cao, khoảng cách giữa giá trị được quảng bá và kết quả thực tế có thể tạo ra cú điều chỉnh mạnh.
Ở cấp độ vận hành, doanh nghiệp còn đối mặt một bài toán khác: giữa vô số ứng dụng AI đang xuất hiện, lựa chọn đúng công cụ và tích hợp đúng cách không hề đơn giản. Nhiều nơi vội vàng chi tiền chỉ vì sợ bị đối thủ bỏ lại, thay vì xác định rõ công nghệ sẽ giải quyết vấn đề nào, tiết kiệm nguồn lực ra sao. Tâm lý chạy theo phong trào dễ khiến ngân sách bị phân tán, nhân sự bị quá tải, còn hiệu quả cuối cùng lại không được đo lường đầy đủ.
Một khảo sát gần đây của Gartner, đơn vị chuyên tư vấn doanh nghiệp, đã cho thấy khoảng trống đáng chú ý trong việc đánh giá kết quả đầu tư AI. Khảo sát thu thập ý kiến của khoảng 1.300 lãnh đạo thuộc các công ty có doanh thu từ 50 triệu USD trở lên trong năm tài chính 2025. Đáng chú ý, 23% người trả lời thừa nhận họ không thể đánh giá tỷ lệ lợi tức từ những khoản đầu tư AI mà doanh nghiệp đã thực hiện.
Thực tế này cũng là lời cảnh báo đối với các cơ quan, ban ngành nhà nước khi cân nhắc ứng dụng AI trong hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ. Việt Nam từng có những bài học đáng nhớ từ các đề án nâng cao năng lực công nghệ thông tin được triển khai rầm rộ nhưng chưa phải lúc nào cũng tạo ra hiệu quả tương xứng. Vì vậy, trước ma trận công cụ mới, việc chọn ứng dụng nào, kết nối với hệ thống hiện hữu thế nào và đánh giá kết quả bằng tiêu chí nào cần được tính toán thận trọng.
Ở tầm quốc gia, sự bùng nổ AI còn gắn với cuộc cạnh tranh thu hút các dự án đầu tư, đặc biệt những dự án xây dựng trung tâm dữ liệu phục vụ phát triển công nghệ. Nhiều trung tâm dữ liệu có nhu cầu điện và nước rất lớn, từ đó tạo áp lực trực tiếp lên đời sống người dân, năng lực cung ứng và quy hoạch hạ tầng của từng quốc gia. Nếu tiếp nhận dự án khi hệ thống điện, nước và hạ tầng liên quan chưa sẵn sàng, lợi ích kỳ vọng có thể đi kèm chi phí xã hội đáng kể.
Bởi vậy, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc đua AI, nhưng cũng không nên vội vàng trước mọi lời mời gọi đầu tư hoặc mọi trào lưu công nghệ mới. Sự bình tĩnh cần được thể hiện bằng chiến lược rõ ràng, tiêu chí sàng lọc minh bạch, khả năng đo lường hiệu quả và kế hoạch bảo đảm hạ tầng lâu dài. AI chỉ phát huy giá trị khi được đặt đúng nhu cầu, triển khai có trách nhiệm và phục vụ mục tiêu phát triển bền vững, thay vì trở thành cuộc đua tốn kém theo tâm lý sợ bị bỏ lại.
