Cách Trung Quốc phát tín hiệu 'ngoại giao mềm' tới Mỹ

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vừa kết thúc chuyến thăm cấp nhà nước ba ngày tới Mỹ, với những nghi lễ ngoại giao trang trọng hiếm thấy mà Tổng thống Donald Trump dành cho ông, trong đó có lễ đón tại sân bay và quốc yến xa hoa cùng những lời tán dương giữa hai lãnh đạo.

Tại tiệc chiêu đãi, ông Tập nhấn mạnh "tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước là sự nghiệp cao cả và đầy triển vọng", đồng thời kêu gọi hai bên "nắm tay nhau, vai sát vai tiến về phía trước".

Đây cũng chính là thông điệp được Chủ tịch Trung Quốc truyền tải trong cuộc gọi trước chuyến thăm với sinh viên đến từ 10 trường đại học Mỹ, trong đó có Đại học Harvard. Những sinh viên này trước đó đã viết thư cho ông Tập, chia sẻ những trải nghiệm về chuyến giao lưu tại Trung Quốc năm nay.

Theo bình luận viên Orange Wang của SCMP, đây là một phần trong chiến lược "ngoại giao mềm" mà Trung Quốc đã thúc đẩy trong nhiều thập kỷ qua, nhằm truyền tải các thông điệp tới Mỹ bên cạnh các kênh chính thức.

Chiến lược này dường như bắt nguồn từ năm 1970, khi lãnh đạo Trung Quốc khi đó là Mao Trạch Đông mời nhà văn người Mỹ Edgar Snow lên lễ đài Thiên An Môn cùng dự lễ duyệt binh kỷ niệm quốc khánh Trung Quốc. Động thái này là cách để ông Mao phát tín hiệu ngoại giao tới tổng thống Mỹ lúc đó là Richard Nixon rằng Bắc Kinh đã sẵn sàng mở lại các kênh liên lạc với Washington.

Quá trình này được hỗ trợ bởi "ngoại giao bóng bàn", vốn đã góp phần bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung và đến nay vẫn thường xuyên được Bắc Kinh nhắc lại như một điểm tựa lịch sử.

Chính phủ Trung Quốc hiện đã tìm thấy những hình thức kế thừa hiện đại cho di sản đó. Trong hai năm qua, thanh thiếu niên Trung Quốc và Mỹ đã tham gia nhiều hoạt động giao lưu pickleball.

Hồi đầu năm, một trường trung học ở Maryland đã mời các vận động viên pickleball Trung Quốc tới giao lưu. Sau đó, một nhóm vận động viên trẻ của Mỹ cũng tới Trung Quốc thi đấu.

"Khi Mỹ - Trung có thể hợp tác và tìm thấy tiếng nói chung, đó là nền tảng để hai bên chung sống hòa bình", Jeffrey Sullivan, trưởng đoàn vận động viên pickleball Mỹ tới Trung Quốc, nói. "Hoạt động ngoại giao pickleball như vậy giúp chúng tôi xây dựng cầu nối, tìm tiếng nói chung và bồi đắp tình hữu nghị".

Tại một sự kiện pickleball hồi tháng 5, Đại sứ Trung Quốc tại Mỹ Tạ Phong kêu gọi những người tham dự "phát huy tinh thần ngoại giao bóng bàn" thông qua môn thể thao này và "viết nên những câu chuyện mới về tình hữu nghị Trung - Mỹ bằng nhiệt huyết của tuổi trẻ".

Bên cạnh pickleball, Trung Quốc cũng tìm kiếm những hình thức "ngoại giao mềm" mới để nối tiếp tinh thần đó, đặc biệt là các kênh không chính thức, từ những người có ảnh hưởng đến các tổ chức đóng vai trò cầu nối giữa hai nước.

Cách tiếp cận này càng được chú trọng trong những năm gần đây, khi cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung gay gắt, khiến việc duy trì kênh tiếp xúc trực tiếp giữa hai chính phủ trở nên khó khăn hơn.

Khi cuộc chiến thương mại bùng nổ năm 2018, Bắc Kinh đặc biệt coi trọng vai trò của cựu ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger, một "người bạn cũ" có ảnh hưởng. Quan điểm của Trung Quốc về quan hệ với Mỹ nhiều lần được chuyển tải qua các cuộc gặp với ông Kissinger, người được coi là kiến trúc sư chủ chốt của tiến trình hai bên xích lại gần nhau đầu những năm 1970.

Sau khi ông Kissinger qua đời năm 2023, vai trò trung gian đó dường như được chuyển sang một học trò của ông là Graham Allison.

Ông Allison, cựu hiệu trưởng Trường Kennedy thuộc Đại học Harvard, đã tới Trung Quốc vào tháng 3 và tháng 6 năm nay, gặp nhiều quan chức cấp cao nước này trong cả hai chuyến thăm, trong đó có Chủ tịch Chính hiệp toàn quốc Trung Quốc Vương Hộ Ninh.

Allison là tác giả cuốn Bẫy Thucydides, thuật ngữ để chỉ kịch bản xung đột không tránh khỏi khi một cường quốc nổi lên đe dọa hoặc có xu hướng thay thế vị thế của một cường quốc đã định hình. Ông Tập đã nhắc đến cụm từ này khi hội đàm với ông Trump hôm 24/9, nhấn mạnh Trung - Mỹ phải là những cường quốc có trách nhiệm trong kiểm soát cạnh tranh chiến lược.

Khi thương mại và đầu tư chiếm vị trí lớn trong quan hệ giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới, Bắc Kinh cũng đặc biệt coi trọng việc tiếp xúc với cộng đồng doanh nghiệp Mỹ như một kênh để chuyển tải tín hiệu tới Washington.

Vài ngày trước chuyến thăm Mỹ của ông Tập, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường đã tiếp phái đoàn Hội đồng Kinh doanh Mỹ - Trung. Hội đồng này được thành lập năm 1973, với các thành viên như Apple, Boeing và Nvidia, đóng vai trò đáng kể trong quá trình phát triển quan hệ song phương.

Trung Quốc gần đây cũng tổ chức các hoạt động tưởng niệm di sản của đội Phi Hổ, nhóm phi công tình nguyện Mỹ từng chiến đấu tại Trung Quốc và Myanmar trong Thế chiến II, để gợi lại ký ức về thời kỳ hai nước hợp tác chặt chẽ.

Tháng 9/2023, khi quan hệ song phương bắt đầu hồi phục sau giai đoạn trầm lắng, ông Tập đã hồi đáp thư của ông Jeffrey Greene, chủ tịch Quỹ Di sản Hàng không Mỹ - Trung, cùng các cựu binh thuộc đội Phi Hổ là Harry Moyer và Mel McMullen, trong đó nhấn mạnh rằng Trung Quốc và Mỹ "nên, và phải, tôn trọng lẫn nhau, cùng tồn tại hòa bình và theo đuổi hợp tác cùng có lợi".

Trong chuyến công tác Mỹ hai tháng sau đó, ông Tập tiếp tục nhắc tới đội Phi Hổ, đồng thời kể về những người bạn ông từng quen tại bang Iowa trong chuyến thăm Mỹ đầu tiên năm 1985.

Mức độ ảnh hưởng thực tế của những người có khả năng chuyển tải thông điệp như vậy đối với Nhà Trắng hay quốc hội Mỹ từ lâu vẫn là vấn đề gây tranh luận. Dù vậy, những kênh "ngoại giao mềm" vẫn được coi là phương thức hiệu quả để tăng kết nối giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới, bất chấp căng thẳng trong hàng loạt vấn đề về thương mại hay công nghệ.

Phát biểu tại Nhà Trắng hôm 24/9, ông Tập thông báo Trung Quốc sẽ mời 100.000 sinh viên Mỹ tới nước này học tập, giao lưu trong 5 năm tiếp theo. Đây là bước tiếp nối trong sáng kiến được ông khởi xướng năm 2023, mời 50.000 thanh niên Mỹ tới Trung Quốc trong 5 năm. Bắc Kinh sau đó cho hay họ đã hoàn thành mục tiêu này chỉ trong 2 năm rưỡi.

Hoàng Lan (Theo SCMP, Reuters)