Nằm trên triền núi Sập, xã Thoại Sơn, tỉnh An Giang, khuôn viên đình Thoại Ngọc Hầu nổi bật với hàng chục cây sao, dầu cao vút. Trong số đó, một cây dầu rái hơn 200 tuổi đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, trở thành điểm nhấn độc đáo của khu di tích.
Nhờ những tán cây cổ thụ xanh mát, khuôn viên đình Thoại Ngọc Hầu luôn giữ được không khí thoáng đãng, mát mẻ quanh năm, thu hút đông đảo người dân và du khách ghé thăm. Khu vực xung quanh đình cũng là nơi tập trung dân cư sầm uất.
Ông Nguyễn Trung Nhựt (79 tuổi), người trông coi đình, chia sẻ về cây dầu rái cổ thụ: "Từ khi còn mười mấy tuổi, tôi đã theo ông ngoại đến đình phụ quét dọn và đã thấy cây dầu rái này. Nhiều năm trước, một đoàn công tác đã đến đo đạc, đánh giá và làm hồ sơ công nhận cây là Cây Di sản Việt Nam". Cây dầu rái này có thân cao khoảng 30m và đường kính thân khoảng 1,4m.
Ngoài cây dầu rái đặc biệt, khuôn viên đình còn sở hữu một quần thể cây cổ thụ phong phú, bao gồm 3 cây giáng hương (trong đó có một cây được các bô lão xác định hơn 150 tuổi), 37 cây sao và 40 cây dầu rái khác. Những cây này được trồng qua nhiều thời kỳ, có độ tuổi trung bình từ 30 đến 100 năm, tạo nên một không gian xanh cổ kính và hùng vĩ.
Đình Thoại Ngọc Hầu là nơi thờ danh thần Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), người có công lớn trong việc khai phá vùng biên thùy Tây Nam của đất nước. Năm 1818, để ghi dấu công trình đào kênh Thoại Hà, Thoại Ngọc Hầu đã soạn bài văn khắc vào bia đá và cho lập miếu bên triền núi Thoại để dựng bia. Ngày 28/9/1990, Bia Thoại Sơn được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Đình thần Thoại Ngọc Hầu cùng với Bia Thoại Sơn trở thành địa điểm linh thiêng để người dân tưởng nhớ và ghi nhận công lao của danh thần Nguyễn Văn Thoại trong quá trình khai phá, mở mang vùng đất này.
Ông Nhựt cho biết thêm, sau khi đình được xây dựng, các loại cây sao, dầu mới được đưa về trồng. Qua nhiều thế hệ, những cây này sinh trưởng, tạo thành hệ thống cây xanh cổ thụ như hiện nay. "Khoảng 3 năm trước, một cây dầu hơn 100 năm tuổi đã chết vì quá già cỗi. Gỗ cây sau đó được tặng cho Thiền viện Trúc Lâm bên cạnh để làm bàn ghế. Còn cây dầu rái này cũng đang ở tình trạng đáng lo ngại vì đất đã dần cạn kiệt chất dinh dưỡng", ông Nhựt chia sẻ về tình trạng hiện tại của cây di sản.
Theo lời ông Nhựt, trước đây, khi điện chưa phổ biến và dầu hỏa còn đắt đỏ, người dân địa phương từng tận dụng lượng dầu tiết ra từ thân cây dầu rái để thắp sáng. Họ thường khoét một lỗ nhỏ trên thân cây, lấy một lượng dầu vừa đủ rồi dùng làm chất đốt. Lượng dầu lấy được không nhiều nhưng có thể giúp thắp sáng trong vài giờ. Sau khi điện được đưa về, cách làm này không còn được sử dụng. Từ đó, cây dầu rái được những người trông coi đình bảo vệ, gìn giữ nghiêm ngặt. Các hành vi chặt phá, khoét thân hoặc gây tổn hại đến cây đều bị nghiêm cấm.
Để duy trì sự sống cho cây dầu di sản, người dân đã lắp đặt hệ thống ống nước tưới nhỏ giọt, đảm bảo cây được cung cấp đủ độ ẩm và dinh dưỡng.
Tháng trước, nhiều nhánh cây dầu bị khô héo và gãy rụng. Người trông coi đình đã tiến hành cắt tỉa những nhánh cây già yếu, sau đó thuê máy bay không người lái (drone) phun thuốc dưỡng cây. Nhờ vậy, hiện tại các nhánh cây đã có dấu hiệu sinh sôi trở lại, mang đến hy vọng về sự phục hồi của cây di sản quý giá này.
Cạnh Đình Thoại Ngọc Hầu là Thiền viện Trúc Lâm An Giang, một trong những công trình Phật giáo có quy mô lớn và nổi bật của địa phương. Được khởi công xây dựng từ năm 2017 và khánh thành vào năm 2022, thiền viện có tổng diện tích khoảng 15ha, bao gồm nhiều hạng mục kiến trúc mang đậm dấu ấn Phật giáo.
Bên cạnh giá trị cảnh quan và hệ thống cây xanh cổ thụ, khu vực Đình Thoại Ngọc Hầu còn có nhiều hạng mục kiến trúc độc đáo như cổng Tam Quan, chánh điện, lầu chuông, lầu trống và khu thiền đường. Các công trình được xây dựng chủ yếu bằng vật liệu truyền thống như gỗ, đá, ngói, với nhiều chi tiết chạm khắc thủ công tinh xảo, mang đậm dấu ấn nghệ thuật Phật giáo Việt Nam. Thiền viện còn nổi bật với 2 hồ nước và các tiểu cảnh được thiết kế hài hòa với địa hình núi đá vôi đặc trưng của Thoại Sơn.
Lòng hồ tại thiền viện nuôi hàng chục tấn cá chép, cá Koi, cá trê..., tạo điểm nhấn thu hút khách chiêm ngưỡng và cho ăn. Xung quanh hồ được bố trí nhiều băng ghế đá, tạo không gian lý tưởng để du khách nghỉ ngơi, thư giãn và tận hưởng vẻ đẹp thanh bình của nơi đây.