Nhánh cây rơi trúng xe máy chở hai vợ chồng trên đường An Dương Vương, TP.HCM tối 18-9, người chồng sau đó tử vong - Ảnh: A.X.
Một nhánh cây trên đường An Dương Vương, TP.HCM, rơi xuống tối 18-9 khiến một người tử vong, một người bị thương. Mưa gió có thể là nguyên nhân trực tiếp, nhưng khi tai nạn đã nhiều lần xảy ra trên cùng một tuyến đường, chúng ta không thể tiếp tục xem đó chỉ là chuyện thời tiết.
Cơ quan chức năng đang khám nghiệm hiện trường, giám định vết gãy để xác định nhánh cây bị mục hay còn tươi. Công việc này sẽ giúp làm rõ nguyên nhân của vụ việc. Tuy nhiên có một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra: vì sao những tai nạn nghiêm trọng lại nhiều lần xảy ra trên cùng một tuyến đường?
Vấn đề nằm ở cách kiểm tra
Ngày 4-9-2024, cũng trên đường An Dương Vương, đoạn gần Trường đại học Sư phạm TP.HCM, một phụ nữ 52 tuổi đã tử vong khi nhánh cây rơi xuống từ độ cao gần 20m trong lúc đang đón con. Trước đó năm 2016, một cây dầu cổ thụ bật gốc trong mưa trên tuyến đường này cũng cướp đi sinh mạng của một thanh niên 25 tuổi.
Theo số liệu của Sở Xây dựng, từ năm 2012 đến nay, TP.HCM đã ghi nhận hàng chục vụ cây xanh gây thương vong nghiêm trọng. Phần lớn các vụ chết người liên quan đến cây loại 3, tức nhóm cây cổ thụ cao trên 12m, đường kính thân từ 50cm trở lên.
Mưa dông có thể khiến cành cây gãy hoặc cây bật gốc. Nhưng mưa dông không thể là nguồn gốc của tất cả mọi việc. Cây đã được kiểm tra lần cuối khi nào? Kiểm tra bằng cách nào? Ai xác nhận cây còn an toàn? Những câu hỏi này phải được trả lời rõ ràng sau mỗi vụ tai nạn.
TP.HCM không thiếu văn bản nhắc nhở về việc kiểm tra cây xanh trước mùa mưa. Ngay từ ngày 4-6, Sở Xây dựng đã có kế hoạch rà soát hệ thống cây xanh, tập trung vào cây cổ thụ trên các tuyến đường đông người và những nơi bộ rễ có thể bị ảnh hưởng bởi việc thi công hạ tầng.
Vấn đề nằm ở cách kiểm tra. Hiện nay, phần lớn việc kiểm tra vẫn dựa vào quan sát từ mặt đất. Cách làm này có thể phát hiện cây nghiêng, cành khô, nấm ở gốc hoặc những dấu hiệu bất thường dễ thấy. Nhưng với cây cao 15-20m, những vết nứt nhỏ ở nách cành, chỗ mục nằm khuất hay phần khớp cành đã suy yếu rất khó nhận ra. Bên ngoài cây vẫn xanh tốt, nhưng bên trong có thể đã xuất hiện những mục rỗng nguy hiểm.
Nếu một cây vừa được rà soát mà vẫn tét cành trong một trận mưa dông bình thường, thành phố nên xem lại quy trình kiểm tra đang áp dụng. Chúng ta đang thật sự kiểm tra sức khỏe và khả năng chịu lực của cây, hay chủ yếu quan sát bằng mắt rồi cắt những cành khô có thể nhìn thấy?
Nêu câu hỏi này không có nghĩa là vội vàng quy lỗi cho một nhân viên hay một đơn vị. Việc cần xem lại là cả quy trình: từ tiêu chuẩn kiểm tra, năng lực người thực hiện đến cách lưu trữ hồ sơ và nghiệm thu sau cắt tỉa.
Điều 604 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định chủ sở hữu, người chiếm hữu hoặc người được giao quản lý phải bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra. Nhưng bồi thường chỉ là phần xử lý sau tai nạn. Với gia đình nạn nhân, không khoản tiền nào có thể bù lại một sinh mạng.
Sau mỗi vụ việc, cơ quan quản lý nên công khai cây gặp sự cố đã được theo dõi ra sao, lần kiểm tra và cắt tỉa gần nhất vào ngày nào, đơn vị nào thực hiện, ai nghiệm thu và kết luận cây an toàn dựa trên cơ sở nào.
Nếu những thông tin này không được ghi chép đầy đủ, rất khó xác định sai sót nằm ở khâu nào. Nếu có hồ sơ nhưng không được công khai, người dân càng có lý do để nghi ngờ việc kiểm tra chỉ mang tính thủ tục.
Cũng không nên dồn hết trách nhiệm cho đơn vị chăm sóc cây xanh. Sức khỏe của một cây cổ thụ có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều hoạt động khác. Việc cải tạo vỉa hè, hạ ngầm cáp, đào đường ống điện nước hoặc thoát nước có thể làm đứt rễ neo chịu lực. Cây chưa đổ ngay nên người ta dễ bỏ qua. Vài tháng hoặc vài năm sau, chỉ cần một trận mưa lớn, nguy cơ ấy mới bộc lộ.
Nếu mỗi đơn vị chỉ quan tâm đến phần việc của mình thì không ai nhìn thấy đầy đủ tình trạng của cây. Công nhân cây xanh chăm phần thân và tán, đơn vị thi công đào phần rễ, còn cơ quan quản lý lại thiếu một hồ sơ chung để theo dõi toàn bộ quá trình.
Mỗi cây nên có mã định danh trên bản đồ và hồ sơ riêng
TP.HCM hiện quản lý hơn 200.000 cây xanh đường phố, trong đó có khoảng 7.600 cây loại 3. Với số lượng này, không thành phố nào có thể cam kết loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Cây xanh là một cơ thể sống; có những thay đổi bên trong mà mắt thường và thiết bị hiện nay vẫn chưa thể phát hiện hết.
Nhưng không thể vì thế mà chấp nhận cách quản lý thiếu thông tin. Singapore kiểm tra cây theo chu kỳ từ 6 đến 24 tháng, tùy kích thước và số người thường xuyên qua lại khu vực đó. Năm 2021, một cây tại công viên Marsiling đổ xuống khiến một người tử vong, dù trước đó cây đã được kiểm tra và đánh giá khỏe mạnh. Vụ việc cho thấy kiểm tra không thể bảo đảm an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên nhờ có hồ sơ, cơ quan quản lý có thể xem lại từng công đoạn, xác định giới hạn của phương pháp đang dùng và điều chỉnh quy trình.
Tại Hong Kong, cây ở khu vực đông người được đánh giá nguy cơ hằng năm trước mùa bão. Cây cổ thụ và cây di sản được theo dõi kỹ hơn, với tần suất kiểm tra cao hơn.
Thành phố New York sử dụng tổng đài 311 và bản đồ cây trực tuyến để tiếp nhận phản ánh của người dân. Tin báo về cây nghiêng, gãy cành hoặc có dấu hiệu nguy hiểm được phân loại theo mức độ khẩn cấp, thay vì xếp chung vào một danh sách rồi xử lý lần lượt.
Điểm đáng học hỏi không nằm ở việc mua thật nhiều thiết bị hiện đại. Trước hết phải biết cây nào đáng lo nhất, ai đang chịu trách nhiệm theo dõi, cây đã trải qua những lần can thiệp nào và khi phát hiện bất thường thì bao lâu phải có người đến kiểm tra.
TP.HCM không nhất thiết phải số hóa toàn bộ hơn 200.000 cây cùng lúc. Có thể bắt đầu từ khoảng 7.600 cây loại 3, ưu tiên những cây ở gần trường học, bệnh viện, trạm xe buýt, công viên đông người và các tuyến đường có mật độ giao thông cao như An Dương Vương.
Mỗi cây nên có mã định danh trên bản đồ và một hồ sơ riêng, ghi lại chủng loại, kích thước, tình trạng thân, rễ và tán, lịch sử cắt tỉa, những lần thi công quanh vùng rễ, kết quả kiểm tra gần nhất cùng hình ảnh qua từng thời kỳ.
Khi xảy ra bất thường, người phụ trách có thể xem lại toàn bộ lịch sử, thay vì đi tìm hồ sơ rời rạc ở nhiều đơn vị.
Hiện trường nơi xảy ra vụ việc tối 18-9 - Ảnh: A.X.
Với cây loại 3, việc kiểm tra trước mùa mưa không nên chỉ thực hiện từ mặt đất. Xe thang hoặc flycam có thể giúp người có chuyên môn quan sát trực tiếp những nách cành và khớp cành ở độ cao lớn. Các thiết bị siêu âm đo độ rỗng thân hoặc kiểm tra bộ rễ chỉ nên dùng cho những cây đã có dấu hiệu đáng ngờ, chẳng hạn thân nghiêng, nấm mọc ở gốc, từng gãy cành lớn hoặc nằm ở nơi tập trung đông người.
Làm như vậy vừa tiết kiệm hơn so với kiểm tra chuyên sâu toàn bộ, vừa tập trung nguồn lực vào những nơi nếu xảy ra sự cố sẽ gây hậu quả lớn.
Một lỗ hổng khác là việc bảo vệ bộ rễ cây khi thi công hạ tầng. Các dự án đào vỉa hè, lắp đường ống, cáp viễn thông, điện hoặc nước đi qua vùng rễ cây cổ thụ phải có phương án rõ ràng và được người có chuyên môn về cây xanh giám sát.
Nếu rễ neo chịu lực bị chặt đứt, cây phải được kiểm tra lại ngay. Đơn vị thi công gây tổn hại phải chịu chi phí kiểm định, phục hồi hoặc thay cây, thay vì lấp đất lại rồi xem như công việc đã hoàn tất.
Mỗi lần can thiệp vào vùng rễ cũng phải được ghi vào hồ sơ của cây. Có như vậy khi cây nghiêng hoặc gãy sau vài năm, cơ quan quản lý mới có dữ liệu để tìm nguyên nhân.
Người dân đi lại hằng ngày trên đường phố thường là những người đầu tiên nhận ra cây bị nghiêng, rễ trồi, cành nứt hoặc tán cây có dấu hiệu khác thường. Thành phố có thể sử dụng Cổng thông tin 1022 để tiếp nhận vị trí và hình ảnh do người dân gửi đến, sau đó chuyển cho bộ phận chuyên môn đánh giá.
Những phản ánh liên quan đến cây cổ thụ ở gần khu vực trường học, bệnh viện, trạm xe buýt hoặc đường đông người phải được ưu tiên. Tùy mức độ, cơ quan chức năng nên kiểm tra trong vòng 24 đến 72 giờ và thông báo lại kết quả để người dân biết phản ánh của mình đã được xử lý đến đâu.
Bản đồ cây xanh cũng có thể tích hợp vào hệ thống này. Không cần đóng đinh bảng tên hoặc mã QR lên thân cây, vì cách làm không đúng có thể gây tổn thương vỏ và tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập.
TP.HCM cần những hàng cây lớn để giảm nóng, giữ cảnh quan và tạo nên ký ức đô thị. Vì vậy giải pháp sau mỗi vụ tai nạn không thể là chặt hàng loạt cây cổ thụ cho yên chuyện. Nhưng giữ cây cũng không có nghĩa là để người dân tự chấp nhận rủi ro. Sau một tai nạn, tìm người chịu trách nhiệm là cần thiết. Song nếu chỉ dừng ở đó thì vài năm sau, câu chuyện cũ có thể lại lặp lại trên một con đường khác.
Việc phải làm là tìm ra khâu nào đang yếu, sửa lại quy trình, ghi chép đầy đủ và công khai những thông tin cần thiết. Những hàng cây trăm tuổi ở thành phố rất đáng quý, nhưng sinh mạng của người dân còn đáng quý hơn!
Chặt cây đổ ra đường làm chết người: Ai phải chịu trách nhiệm?Vụ cây xà cừ bị cưa đổ ra đường khiến một người đi xe máy tử vong đang được cơ quan chức năng làm rõ. Các luật sư cho rằng không chỉ người trực tiếp cưa cây mà cả người thuê cưa cũng có thể bị xem xét trách nhiệm, tùy vào vai trò và mức độ tham gia trong quá trình thực hiện.