Gần hai tháng trôi qua, kể từ khi cuộc khủng hoảng di cư ở Ceuta, Tây Ban Nha bùng phát, châu Âu vẫn đang loay hoay tìm hướng xử lý bài toán di cư hóc búa này. Câu chuyện ở Ceuta không chỉ dấy lên câu hỏi về tinh thần sẵn sàng chia sẻ trách nhiệm giữa các nước châu Âu khi lợi ích an ninh từng nước va chạm với giá trị cốt lõi của khu vực, mà còn bộc lộ vấn đề trong cơ chế phối hợp xử lý làn sóng di cư giữa châu Âu và châu Phi.
Quang cảnh hỗn loạn ở Ceuta, Tây Ban Nha trong gần hai tháng qua đã khiến vấn đề di cư trở thành nội dung nổi bật trong chương trình nghị sự của Liên minh châu Âu (EU). Hiện nay, tại các bãi biển ở Ceuta, nhiều lều và lán tạm của người di cư được dựng trên cát. Do các cơ sở tiếp nhận tạm thời không còn chỗ, có hơn 2.000 người di cư tại Ceuta phải quay trở lại các bãi biển sinh sống. Người đứng đầu vùng lãnh thổ Ceuta của Tây Ban Nha Juan Jesus Vivas nhấn mạnh, thành phố này không còn nhịp sống và sự bình yên vốn có. Căng thẳng giữa người dân địa phương và người di cư cũng gia tăng.
Điều đáng chú ý là phản ứng của các nước châu Âu khi cuộc khủng hoảng di cư, một phép thử cho tinh thần đoàn kết của châu Âu, nổi lên. Dù giới lãnh đạo châu Âu khẳng định Khu vực tự do đi lại Schengen không bị ảnh hưởng, thực tế lại đang cho thấy, gần hai tháng sau sự việc ở Ceuta, một số quốc gia vẫn lựa chọn phương án “cài then đóng cửa”, tạm thời kiểm soát biên giới quốc gia. Italia vừa quyết định gia hạn 15 ngày việc kiểm soát tại các cửa khẩu đường không và đường biển đối với hành khách đến từ Tây Ban Nha. Rome cho rằng, những nguy cơ an ninh vẫn ở mức cao sau làn sóng người di cư đổ vào thành phố Ceuta của Tây Ban Nha hồi cuối tháng 7.
Theo quy định, các nước thành viên Schengen có thể áp dụng kiểm soát tạm thời tại biên giới nội khối trong những trường hợp đặc biệt, nhằm ứng phó nguy cơ an ninh và trật tự công cộng. Song, các giá trị về tự do và hội nhập của Hiệp ước Schengen sẽ ít nhiều bị ảnh hưởng nếu các trường hợp ngoại lệ xuất hiện quá thường xuyên. Câu chuyện ở Ceuta cũng kéo theo cuộc tranh luận về cân bằng giữa bảo đảm an ninh và duy trì nguyên tắc tự do đi lại trong khu vực Schengen.
Hiệp ước về di cư và tị nạn của EU đã chính thức được áp dụng vào tháng 6/2026, với cơ chế chủ yếu dựa trên nguyên tắc đoàn kết và chia sẻ trách nhiệm, cho phép các nước đóng góp bằng nhiều hình thức như tiếp nhận người, hỗ trợ tài chính. Nhưng, giữa chính sách chung và cách tiếp cận của từng quốc gia trên thực tế đang tồn tại khoảng cách. Trách nhiệm bảo đảm an ninh quốc gia, an sinh xã hội trong bối cảnh dòng người di cư gia tăng khiến nhiều chính phủ đứng trước sức ép.
Yêu cầu bảo vệ đường biên giới bên ngoài cũng trở nên cấp bách khi bên trong Khu vực Schengen là các đường biên giới mở. Câu chuyện ở Ceuta cho thấy, việc kiểm soát dòng người di cư phụ thuộc rất lớn vào phối hợp với các nước châu Phi, vốn là nơi “khởi nguồn” của làn sóng. Trong một bài phân tích trên trang Modern Diplomacy, chuyên gia Hakima El Haite nhận định, trong một thời gian dài, chính sách phối hợp di cư giữa EU và Maroc chủ yếu theo hướng ưu tiên về an ninh.
Theo đó, EU cam kết tài trợ cho Maroc 222 triệu euro trong giai đoạn 2021-2024 để tăng cường kiểm soát an ninh biên giới và dự kiến bổ sung thêm 190 triệu euro đến cuối năm 2027. Cũng theo chuyên gia này, cách tiếp cận trên mới chỉ chủ yếu tập trung xử lý tình huống thực tế mà chưa giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của vấn đề dẫn đến làn sóng di cư, đó là ảnh hưởng của xung đột, bạo lực, dịch bệnh, nghèo đói, thiên tai...
Cuộc khủng hoảng di cư tại châu Âu là kết quả của nhiều yếu tố đan xen và trách nhiệm giải quyết thuộc về nhiều bên liên quan. Không một quốc gia châu Âu nào có thể tự mình xử lý tận gốc bài toán di cư, mà cần những biện pháp đồng bộ, thống nhất, chia sẻ trách nhiệm giữa các nước châu Âu cùng cơ chế phối hợp chặt chẽ với các nước khởi nguồn làn sóng di cư, trong đó có mục tiêu và kế hoạch rõ ràng giúp giải quyết nguyên nhân sâu xa.
MINH HẰNG