Mới 6h ngày 26/8, lực lượng tham gia chiến dịch lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin để giám định ADN đã có mặt tại Nghĩa trang Liệt sĩ Liệp Tuyết (xã Kiều Phú). Từng nén tâm hương, những ngọn nến được thắp lên ấm áp trên khắp các phần mộ cho ngày đặc biệt.
Không khí trang nghiêm bao trùm cả nghĩa trang khi lễ dâng hương, tưởng niệm bắt đầu. Trước anh linh các anh hùng liệt sĩ, Trung tá Nguyễn Thanh Hải, Chính trị viên phó Ban chỉ huy quân sự xã Kiều Phú, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội cất giọng đọc lời tri ân đầy xúc động.
Tại những ngôi mộ chưa xác định được thông tin, tổ công tác đặt lên một tấm bảng thông tin để ghi ngày tháng, mã định danh tổ công tác và số lô.
Ở một góc nghĩa trang, bà Tạ Thị Chắt (82 tuổi) lặng lẽ lau nước mắt. Bà Chắt là người có hoàn cảnh đặc biệt khi có cả bố và chồng đều là liệt sĩ. Bố bà hy sinh trong kháng chiến chống Pháp, còn người chồng thân yêu ngã xuống trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Suốt hơn nửa thế kỷ trôi qua, phần mộ của chồng bà tại nghĩa trang Liệp Tuyết vẫn chỉ là một "ngôi mộ gió".
"Tôi mong mỏi lắm, mong mang được hài cốt của ông ấy về với quê hương khi tôi vẫn còn sống", người vợ tóc bạc trắng gửi gắm niềm hy vọng cuối đời vào chiến dịch 500 ngày đêm.
Đúng 6h49, ngay sau khi lễ động thổ kết thúc, gần 20 cán bộ, chiến sĩ gồm lực lượng quân đội, dân quân tự vệ phối hợp cùng các nhân viên y tế, chuyên gia pháp y nhanh chóng di chuyển vào vị trí tác nghiệp.
Theo bà Kiều Thị Nga, Phó Chủ tịch UBND xã Kiều Phú, để thực hiện trọng trách của chiến dịch 500 ngày đêm, xã Kiều Phú đã huy động tối đa nguồn lực.
Đối với cán bộ và nhân dân xã Kiều Phú, chiến dịch này vô cùng thiêng liêng và ý nghĩa. Với tinh thần trách nhiệm cao nhất, toàn xã quyết tâm hoàn thành toàn bộ việc lấy mẫu khoa học, chính xác, đúng tiến độ.
Để phục vụ công tác khai quật, các cán bộ, chiến sĩ sử dụng máy khoan cắt phần khung mộ, sau đó dùng dây đưa quách ra khỏi vị trí khai quật.
Mộ đầu tiên được khai quật nằm ở lô A, hàng 4, mộ số 41. Tổ công tác tiến hành cẩn trọng đục vành xung quanh nắp mộ để nhấc ra, đồng thời khai quật song song hai ngôi mộ cùng lúc.
Đúng 7h14, 4 nam thanh niên trong đội dân quân tự vệ nhẹ nhàng nâng chiếc quách đất nung lên, đặt trang trọng lên cáng vận chuyển. Quách được phủ lá Quốc kỳ, che nắng bằng ô và cẩn trọng đưa về khu vực lấy mẫu, các thao tác thực hiện một cách trang nghiêm và xúc động.
Theo Trung tá Nguyễn Thanh Hải, xã Kiều Phú có 5 nghĩa trang nằm rải rác trên 5 thôn khác nhau với tổng cộng 382 mộ liệt sĩ, trong đó có 74 ngôi mộ chưa xác định thông tin. Hơn nữa, các phần mộ đã trải qua nhiều lần cải tạo, quy tập nên việc lấy mẫu đòi hỏi sự tỉ mỉ tối đa.
"Chúng tôi xác định đây là một nhiệm vụ chính trị, nhân văn rất sâu sắc. Toàn đội nỗ lực hết mình để góp phần trả lại tên tuổi cho các anh, các chị sớm về với gia đình", Trung tá Nguyễn Thanh Hải khẳng định quyết tâm.
Tại khu vực lấy mẫu, các cán bộ của Trạm Y tế xã Kiều Phú và Trung tâm Pháp Y Hà Nội trong trang phục bảo hộ chuyên dụng sẵn sàng tiếp nhận và thực hiện các thao tác dỡ quách.
Gương mặt hiện rõ sự tập trung cao độ, anh Hoàn - Cán bộ Trung tâm Pháp Y Hà Nội cẩn trọng gạt từng lớp đất cát trong quách, tìm những phần hài cốt còn lại của liệt sĩ.
Trực tiếp làm nhiệm vụ với những mảnh xương cốt nằm sâu dưới lòng đất lạnh hàng chục năm, anh Hoàn thấu hiểu hơn ai hết những khó khăn và cả sự thiêng liêng của công việc này.
"Do các cụ nằm dưới lòng đất đã quá lâu, chịu sự tàn phá của thời gian nên đa số các phần xương hiện tại đều đã bị mục mùn.
Có những ngôi mộ, chúng tôi chỉ cần gạt nhẹ hay chạm khẽ vào là xương đã vỡ vụn ra hết, việc lấy mẫu cực kỳ khó khăn. Nhưng bằng mọi giá, anh em vẫn phải cố gắng hết sức để thu thập đủ số lượng mẫu đạt chuẩn giám định cho các cụ", anh Hoàn chia sẻ.
Tại bàn phân tích mẫu, cán bộ cẩn thận rửa sạch các mẫu răng bằng nước cất, xịt cồn khử trùng rồi xếp ngay ngắn lên đĩa sạch có lót sẵn gạc thấm cồn. Anh Hoàn đọc to các thông số để đồng nghiệp ghi chép vào biên bản:
"Mẫu ghi nhận tổng cộng 10 chiếc răng. Trong đó: 1 răng hàm đủ chân, 4 răng hàm bị mất một phần chân, 2 răng nanh đủ chân và 3 răng cửa đủ chân".
Mỗi chiếc răng sau đó được anh Hoàn bọc cẩn thận vào giấy chuyên dụng, đặt vào hộp đựng mẫu chuyên dụng riêng biệt có ghi rõ mã định danh.
Trong quá trình tìm kiếm, cần đặc biệt ưu tiên chọn các mẫu răng còn nguyên vẹn phần chân răng, nhất là răng hàm nhiều chân vì đây là nguồn lưu giữ ADN tốt nhất để phục vụ giám định tạo bản đồ ADN.
"Trong trường hợp không tìm thấy răng hoặc răng không đạt yêu cầu, chúng tôi mới chuyển sang lấy các phần xương ống chắc, cứng, đủ điều kiện để làm ADN cho các cụ", anh Hoàn giải thích.
Khi các mẫu đã được lấy đủ, quách của các liệt sĩ được đưa vào khu vực riêng để vệ sinh, thay nắp quách mới kiên cố trước khi lực lượng dân quân đưa đi hoàn thổ.
Giữa cái nắng gay gắt ban trưa của Hà Nội, mồ hôi ướt đẫm lưng áo, bùn đất bám kín tay chân, các cán bộ, chiến sĩ vẫn miệt mài làm việc. Với họ, đó không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là trách nhiệm và niềm tự hào trong hành trình góp phần tìm lại danh tính cho các liệt sĩ.
Từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước, các mẫu vật được niêm phong, bảo quản và vận chuyển theo quy trình nghiêm ngặt di chuyển qua hành trình hàng trăm, thậm chí hàng nghìn ki-lô-mét, trước khi về tới Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học.
Ngay khi tiếp nhận các hộp mẫu chuyên dụng do các đơn vị chuyển về, các chuyên gia tại trung tâm tiến hành kiểm tra, đối chiếu mẫu, ghi chép khối lượng, kiểm tra niêm phong giấy tờ và ký biên bản bàn giao nghiêm ngặt.
Để bảo vệ lượng ADN đích vô cùng ít ỏi (low-copy DNA), kỹ thuật viên sử dụng thiết bị chuyên dụng cạo bỏ hoàn toàn đất, cát và tạp chất bám trên bề mặt xương.
Tại phòng sạch, mảnh xương được đặt vào ống nghiền chuyên dụng, đánh dấu và chuẩn bị cho công đoạn nghiền thành bột. Việc nghiền xương thành bột mịn giúp tăng diện tích tiếp xúc của mẫu với các dung dịch tách chiết, tạo điều kiện để ADN còn sót lại trong cấu trúc xương được giải phóng hiệu quả hơn.
Các kỹ thuật viên sẽ tiến hành phân tích các mẫu ADN dựa theo công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP) phục vụ công tác giám định hài cốt liệt sĩ có mẫu vật bị phân hủy nặng.
Quy trình chuẩn bị thư viện giải trình tự thường mất khoảng hai ngày, sau đó mẫu được đưa lên hệ thống máy giải trình tự. Thiết bị vận hành liên tục khoảng 16 giờ để hoàn tất quá trình phân tích.
Với các cán bộ nơi đây, đây là sứ mệnh tri ân, nơi tri thức khoa học được dùng để hàn gắn những vết thương chiến tranh còn để lại.
Mỗi lần một liệt sĩ được xác định lại đúng tên tuổi, được đưa về với gia đình, với quê hương là một lần họ cảm nhận rõ ràng nhất ý nghĩa và giá trị thực sự của công việc mình đang làm.