Sau khi gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, Sơn Đồng đang định vị thế mạnh, xây dựng sản phẩm để thúc đẩy du lịch.
Xã Sơn Đồng có lợi thế lớn khi nằm sát khu vực nội đô của Hà Nội. Trên địa bàn xã có 23 di tích cấp quốc gia, 14 di tích cấp thành phố và 14 lễ hội truyền thống. Điểm nhấn nổi bật nhất của Sơn Đồng là nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ, tập trung tại làng Sơn Đồng.
Nghề điêu khắc và sơn mỹ nghệ ở Sơn Đồng có truyền thống lâu đời với đền Thượng là nơi thờ Tổ nghề, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1986. Nghề điêu khắc đã giúp Sơn Đồng nổi tiếng với danh hiệu là “làng tạc tượng”. Khắp mọi ngõ ngách của Sơn Đồng đâu đâu cũng nghe tiếng đục, tiếng chạm; đâu đâu cũng bắt gặp những pho tượng lớn, nhỏ đang trong quá trình chế tác hay những mảng phù điêu được chạm trổ tinh xảo.
Làng nghề hiện có gần 400 cơ sở sản xuất, kinh doanh, gồm 46 hộ kinh doanh sản phẩm và 351 cơ sở trực tiếp chạm khắc, sơn thếp và hàng chục nghệ nhân. Tháng 1/2026, Sơn Đồng trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Đây là làng nghề thứ tư của Hà Nội, cùng với gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc và khảm trai Chuyên Mỹ là thành viên mạng lưới này.
Đây là cơ hội nâng cao thương hiệu, mở rộng quảng bá và tiếp cận thị trường du lịch. Tuy nhiên, so với nhiều địa phương khác, Sơn Đồng mạnh về sản xuất mặt hàng thủ công mỹ nghệ, với giá trị kinh tế, mỹ thuật cao, nhưng việc phát triển du lịch còn chưa tương xứng. Địa chỉ này hầu như chưa được các doanh nghiệp du lịch đưa vào khai thác; thi thoảng mới có đoàn khách tự phát đến tham quan.
Việc du lịch còn chậm phát triển có cả nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan. Một phần vì hạ tầng chưa phát triển, mặt khác, nhiều người dân vẫn quen tập trung sản xuất, chưa mặn mà với phát triển du lịch; các sản phẩm tượng thờ, phù điêu... đều có kích thước lớn, chưa phù hợp trở thành các món quà lưu niệm. Trước thực tế này, sau khi gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, Sơn Đồng đã tìm giải pháp để thúc đẩy du lịch.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Trịnh Văn Khánh cho rằng: “Muốn phát triển du lịch, địa phương cần kết nối di tích, làng nghề và đời sống cộng đồng thành trải nghiệm có chiều sâu. Trong đó, du khách cần được tìm hiểu lịch sử, quan sát chế tác, giao lưu với nghệ nhân và cảm nhận văn hóa địa phương. Người dân, nghệ nhân và các cơ sở sản xuất cần tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ hoạt động du lịch”.
Đảng ủy, Ủy ban nhân dân xã Sơn Đồng đang tích cực phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cùng các doanh nghiệp tìm kiếm giải pháp thúc đẩy du lịch trên địa bàn. Nhiều chuyên gia cho rằng, Sơn Đồng cần khẩn trương cải tạo hạ tầng, từ điểm đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng, hệ thống biển báo, biển hướng dẫn, hệ thống thuyết minh... Việc có hạ tầng tốt sẽ là điểm nhấn thu hút các doanh nghiệp lữ hành.
Về phát triển sản phẩm, sau khi khảo sát hoạt động sản xuất, kinh doanh tại làng nghề Sơn Đồng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội Nguyễn Tiến Đạt đánh giá: “Sơn Đồng hội tụ tinh hoa nghề truyền thống, có lợi thế gần trung tâm Thủ đô. Để phát triển du lịch, cơ sở sản xuất cần phối hợp doanh nghiệp lữ hành thiết kế tour để “bán trải nghiệm”, đưa việc thực hành những công đoạn phù hợp vào tour cho du khách. Nghệ nhân cần kết hợp tay nghề với khả năng kể chuyện cho du khách; đồng thời, cần nghiên cứu, phát triển sản phẩm nhỏ gọn, có tính ứng dụng, phù hợp làm quà, trang trí và hướng tới xuất khẩu”.
Trưởng đại diện Phoenix Voyages Đặng Thị Thọ cho rằng, xã cần xây dựng ba đến bốn phương án tham quan. Mỗi phương án cần kết nối điểm tìm hiểu Tổ nghề, bảo tàng và ít nhất hai cơ sở sản xuất, giúp khách tiếp cận đầy đủ hơn đời sống nghề. Các tuyến du lịch có hành trình cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp giới thiệu, bán sản phẩm, đồng thời tạo cơ sở để hướng dẫn viên thực hiện thống nhất.
Một thế mạnh khác của Sơn Đồng là nơi có một số dòng họ nổi tiếng, với hệ thống nhà thờ họ và các câu chuyện về các danh nhân, thí dụ như dòng họ Nguyễn Viết. Việc kết hợp yếu tố làng nghề, di tích thờ Tổ nghề với những câu chuyện văn hóa dòng họ sẽ tạo nên những tour có chiều sâu văn hóa.
Mặc dù “đi sau”, nhưng với việc cấp ủy, chính quyền địa phương đang chủ động vào cuộc một cách bài bản, kết hợp động viên, khuyến khích người dân thay đổi phương thức làm ăn, du lịch Sơn Đồng đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển.
GIANG NAM