Từ vườn cà phê đến chuỗi sản xuất khép kín
Giữa sức ép biến đổi khí hậu và những tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, nông nghiệp Việt Nam đứng trước bài toán vừa tăng giá trị sản xuất, vừa giảm tiêu hao tài nguyên. Tại Đắk Lắk, những mô hình cà phê tái sinh, chăn nuôi kết hợp trồng trọt cho thấy kinh tế tuần hoàn đang được doanh nghiệp đưa vào thực tiễn.
Tại Diễn đàn khu vực về tăng trưởng xanh (Green growth regional exchange 2026) do Ủy ban Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương (UNESCAP) tổ chức ở Manila (Philippines) ngày 14/9/2026, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak) đã đại diện cho nhiều doanh nghiệp Việt Nam chia sẻ hành trình kiến tạo giá trị bền vững. Trong bài tham luận về tăng trưởng xanh, bà Lê Vũ Thùy Dung – Phó Giám đốc Thương mại Simexco Daklak cho biết công ty đang đồng hành với hơn 65.000 nông dân, hỗ trợ chuyển đổi kỹ thuật canh tác, tiết kiệm nước và cải thiện khả năng thích ứng với hạn hán.
Theo bà Dung, những trường hợp được giới thiệu trong chương trình đã giảm khoảng 30% lượng nước tưới, cắt giảm 20-25% phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Doanh nghiệp đã hỗ trợ nhà nông trồng hơn 5,2 triệu cây giống cà phê tái canh, 2,8 triệu cây che bóng và cây trồng xen; xây dựng 629 mô hình trình diễn nông nghiệp tái sinh, sản xuất phát thải thấp.
Đại diện Simexco nhìn nhận tăng trưởng xanh chỉ có ý nghĩa khi cải thiện sinh kế và tăng sức chống chịu cho cộng đồng nông dân. Bên cạnh đầu tư kỹ thuật, doanh nghiệp chú trọng truy xuất nguồn gốc và dữ liệu sản xuất. Bà Dung cho biết, đến nay, doanh nghiệp đã xuất khẩu cà phê đến hơn 125 quốc gia, vùng lãnh thổ; EU chiếm khoảng 40% sản lượng xuất khẩu.
Cũng tại Đắk Lắk, Công ty Cổ phần Nông nghiệp Trường Hải (thuộc Thaco) phát triển mô hình liên kết trồng trọt với chăn nuôi. Theo thông tin doanh nghiệp chia sẻ, công ty triển khai bảy dự án trên hơn 4.650 ha tại Ea H’leo và Ea Rốk, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 2.500 lao động, thu nhập bình quân 10-12 triệu đồng/người/tháng.
Điểm nhấn của Trường Hải là tổ chức những vòng tuần hoàn ngay trong trang trại: cỏ, bắp làm thức ăn chăn nuôi; chất thải được xử lý thành phân hữu cơ khoáng, phân vi sinh để bón lại cho cây. Theo đại diện doanh nghiệp, việc liên kết các công đoạn giúp tận dụng tài nguyên, giảm chất thải, chi phí đầu vào và nâng hiệu quả đầu tư.
Ở quy mô đa ngành, Tập đoàn TH theo đuổi hướng đi tương tự bằng công nghệ cao và quản trị dựa trên dữ liệu. Báo cáo Phát triển bền vững năm 2025 của tập đoàn mô tả mô hình kết nối cánh đồng nguyên liệu, trang trại bò sữa và nhà máy chế biến; kết hợp xử lý chất thải, tái sử dụng nước và năng lượng mặt trời. Trong chuỗi mía đường, bã mía được tận dụng làm nhiên liệu và nguyên liệu phục vụ hoạt động sản xuất.
Bà Thái Hương, nhà sáng lập TH xác định doanh nghiệp hướng tới kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh và nông nghiệp sạch, hữu cơ. Từ thực tiễn của TH, chuyển đổi xanh không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở cách quản lý nước, năng lượng, chất thải và dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị.
Từ mô hình doanh nghiệp đến hệ sinh thái cấp vùng
Những cách làm của Simexco, Trường Hải và TH cho thấy mỗi ngành hàng có thể chọn điểm khởi đầu khác nhau. Tuy nhiên, để tuần hoàn tạo sức bật lớn hơn, các mắt xích trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và năng lượng cần được kết nối thay vì vận hành riêng lẻ.
Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Đắk Lắk có nguồn phụ phẩm dồi dào từ cà phê, sầu riêng, cây ăn quả và chăn nuôi. Nguồn nguyên liệu này có thể dùng sản xuất phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, khí sinh học và các sản phẩm gia tăng giá trị.
Bà Lan đề xuất ba hướng phù hợp: chuỗi cà phê - phân hữu cơ - năng lượng sinh học; cà phê kết hợp chăn nuôi bò, sản xuất phân hữu cơ; và liên kết trồng trọt - chăn nuôi - năng lượng sinh học thích ứng biến đổi khí hậu. Theo bà, các mô hình cần liên kết thành hệ sinh thái tuần hoàn cấp vùng, kết nối vùng nguyên liệu với công nghiệp chế biến, logistics và xuất khẩu.
Đề xuất ấy đặc biệt đáng chú ý với Đắk Lắk, nơi không gian phát triển trải từ cao nguyên xuống ven biển. Phụ phẩm cà phê và cây ăn quả có thể cung cấp nguyên liệu cho chăn nuôi; chất thải chăn nuôi phục vụ sản xuất phân hữu cơ, khí sinh học; các sản phẩm này quay trở lại vùng trồng.
Ở tầm quốc gia, Chiến lược tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030 đặt mục tiêu giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP ít nhất 15% vào năm 2030 so với năm 2014. Đắk Lắk cũng đã ban hành kế hoạch hành động tăng trưởng xanh đến năm 2030, gắn phát triển kinh tế với kinh tế tuần hoàn, kinh tế số và sử dụng hiệu quả tài nguyên.
Dẫu vậy, chuyển đổi không thể chỉ dựa vào quyết tâm của doanh nghiệp lớn. Nông hộ cần vốn, kỹ thuật và đầu ra ổn định; các cơ sở chế biến cần công nghệ thu gom, xử lý phụ phẩm; địa phương cần cơ chế thúc đẩy liên kết giữa các ngành hàng. Nếu thiếu thị trường cho sản phẩm tái chế, vòng tuần hoàn khó vận hành hiệu quả.
Một cơ hội được nhắc đến là giá trị carbon từ canh tác phát thải thấp. Tuy nhiên, giảm phát thải không đồng nghĩa tự động có tín chỉ carbon để bán. Việc hình thành tín chỉ còn phụ thuộc phương pháp đo đạc, xác minh và cơ chế chứng nhận. Vì vậy, lợi ích trước mắt vẫn phải đến từ tiết kiệm đầu vào, cải thiện năng suất và chất lượng nông sản.
Ở tầm quốc gia, Chiến lược tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030 đặt mục tiêu giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP ít nhất 15% vào năm 2030 so với năm 2014. Đắk Lắk cũng đã ban hành kế hoạch hành động tăng trưởng xanh đến năm 2030, gắn phát triển kinh tế với kinh tế tuần hoàn, kinh tế số và sử dụng hiệu quả tài nguyên.
Từ những vườn cà phê che bóng đến trang trại tận dụng chất thải, kinh tế tuần hoàn đang mở ra cách nhìn mới: tăng trưởng không nhất thiết đi kèm khai thác thêm tài nguyên. Khi người nông dân có lợi, doanh nghiệp có thị trường và phụ phẩm được đưa trở lại sản xuất, nông nghiệp xanh mới có cơ sở phát triển bền vững.