Ngôi nhà lưu dấu lịch sử
Chúng tôi tìm đến nhà cổ Đức An ở phường Hội An, Đà Nẵng, nơi gắn với tên tuổi cụ Cao Hồng Lãnh (tên thật Phan Hải Thâm, thường gọi là Năm Thêm), một trong những người tham gia hoạt động cách mạng tại quê nhà.
Ngôi nhà được gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ. Với ông Phan Ngọc Trâm, hậu duệ đời thứ 6, cháu của cụ Cao Hồng Lãnh và là người quản lý nhà cổ Đức An hiện nay, nơi này không đơn thuần là một căn nhà cổ.
Nhà cổ Đức An, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng (Ảnh: Hoài Sơn).
“Đây là nơi ông tôi sinh ra, lớn lên và cũng là nơi ghi dấu những năm tháng đầu tiên ông hoạt động cách mạng. Vì thế, với gia đình tôi, việc giữ gìn ngôi nhà cũng là giữ lại ký ức giai đoạn lịch sử của quê hương”, ông Trâm chia sẻ.
Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, đầu thế kỷ XX, khi các phong trào yêu nước chống thực dân Pháp lan rộng, Hội An sớm trở thành một trong những địa bàn hưởng ứng.
Nhà Đức An khi ấy được sử dụng để bán sách, văn thơ tiến bộ, qua đó truyền bá tư tưởng yêu nước đến các tầng lớp nhân dân.
Tháng 10/1927, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hội An được thành lập tại chính ngôi nhà này với 3 thành viên, do cụ Phan Hải Thâm (tức cụ Cao Hồng Lãnh) làm Bí thư. Nhà Đức An trở thành nơi hội họp, liên lạc và cất giấu tài liệu bí mật của tổ chức.
Nơi trưng bày những hình ảnh, tư liệu của nhà cổ (Ảnh: Hoài Sơn).
Tháng 3/1929, khi lực lượng quần chúng tham gia Hội ngày càng đông, phong trào phát triển rộng khắp, Tỉnh bộ lâm thời Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Quảng Nam được thành lập tại Hội An. Nhà Đức An tiếp tục là nơi diễn ra sự kiện quan trọng này.
Đầu năm 1930, tại nhà Đức An, các thành viên Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hội An bàn việc thành lập tổ chức Đảng Cộng sản tại Quảng Nam.
Tháng 3/1930, Tỉnh ủy lâm thời tỉnh Quảng Nam được thành lập tại Hội An. Nhà Đức An trở thành một trong những địa điểm liên lạc, hội họp của Tỉnh ủy lâm thời.
Năm 1931, thực dân Pháp ráo riết đàn áp và khủng bố các phong trào cách mạng. Đến năm 1934, địch lục soát và tìm thấy một số tài liệu tại nhà Đức An. Địch kết tội chủ nhà là cụ Phan Hải Thâm và ra lệnh bắt giam, nhưng cụ đã trốn thoát, chúng đành kết án vắng mặt cụ Thâm 15 năm tù.
Một số tài liệu, thẻ Đảng viên, hộ chiếu của cụ Cao Hồng Lãnh (Ảnh: Hoài Sơn).
Ông Phan Ngọc Trâm cho biết hơn một thế kỷ đã đi qua kể từ ngày những người thanh niên yêu nước tìm đến nhà Đức An để bàn chuyện cách mạng. Thành phố Hội An nay đã đổi thay, nhưng căn nhà vẫn được gia đình gìn giữ gần như nguyên vẹn.
Ông Trâm tiếp quản việc trông coi ngôi nhà từ gia đình. Với ông, mỗi hiện vật, từng góc nhà, dấu tích còn lại đều nhắc nhớ về một thời mà những người như cụ Cao Hồng Lãnh đã chọn con đường đầy hiểm nguy để tìm cách giải phóng quê hương, đất nước.
Huyền thoại Cao Hồng Lãnh và câu chuyện về Bác Hồ
Cụ Phan Hải Thâm (SN 1906) tại Hội An. Từ năm 17 tuổi, cụ đã sớm tiếp cận tư tưởng yêu nước tiến bộ, gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và tích cực xây dựng phong trào tại quê nhà.
Cụ đã tìm kiếm các tài liệu như Đường Kách mệnh, Bản án chế độ thực dân Pháp, Cách mạng Nga, Đấu tranh giai cấp để phục vụ sinh hoạt chính trị và tuyên truyền. Cụ cũng tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao nhằm tập hợp quần chúng.
Cụ Cao Hồng Lãnh (giữa) và Chủ tịch Hồ Chí Minh tại chiến khu Việt Bắc năm 1949 (Ảnh chụp lại: Hoài Sơn).
Ông Trâm kể, cụ Thâm từng lập đội bóng thi đấu khá nổi tiếng thời đó. Trong các trận giao lưu với đội bóng Pháp, cụ luôn có mặt và thi đấu ngang ngửa, với quan niệm sau này được cụ nhắc lại: “Trên sân cỏ thì Pháp với ta đều bình đẳng như nhau”.
Đội bóng do cụ Thâm cũng trở thành một kênh tuyên truyền lý tưởng cách mạng ở Hội An. Thực dân Pháp từng nghi ngờ, bắt giữ và tra hỏi cụ Thâm, nhưng cụ đều cãi phăng mọi lời cáo buộc.
Trong những câu chuyện được cụ kể lại cho con cháu lúc sinh thời, ông Trâm nhớ nhất là câu chuyện về nguồn gốc cái tên Cao Hồng Lãnh vang danh sau này.
Theo ông Trâm, trong quá trình hoạt động cách mạng ban đầu, cụ Phan Hải Thâm được Bác Hồ và các đồng đội biết đến với cái tên Năm Thêm, sau đó mới được đặt tên mới.
“Sau này cụ Thâm có giải thích, bản thân ông người cao ráo, lại có ý chí phấn đấu nên Bác Hồ và các đồng đội đã đặt cho ông mang họ Cao. Còn tên Hồng Lĩnh được đặt với ý nghĩa gợi đến núi Hồng Lĩnh, đồng thời đối lại với tên Hải Thâm trước đó”, ông Trâm kể.
Theo ông Trâm, sau này, khi hoạt động tại Nam Bộ, đồng đội của cụ Thâm đổi cách gọi từ chữ “Lĩnh” thành “Lãnh” vì dễ phát âm hơn. Từ đó, cái tên Cao Hồng Lãnh trở thành tên gọi gắn bó với cụ trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng.
Cụ Cao Hồng Lãnh (đứng giữa mang cà vạt, hàng sau) cùng các đại biểu Quốc hội năm 1960 (Ảnh chụp lại: Hoài Sơn).
Một câu chuyện khác cũng được ghi chép lại trong tiểu sử của cụ Cao Hồng Lãnh là vào năm 1934, cụ tham gia nhiệm vụ chuẩn bị các điều kiện để đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước, cùng Trung ương Đảng trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Sau đó, cụ được phân công hoạt động tại Cao - Bắc - Lạng. Tại Đại hội Quốc dân ở Tân Trào, cụ đại diện cho Cao Bằng, góp phần vào những quyết định quan trọng dẫn tới Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.
Theo ông Trâm, trong những năm tháng ở Việt Bắc, cụ Cao Hồng Lãnh còn là người đầu tiên trò chuyện với phi công Mỹ William Shaw sau khi viên phi công này nhảy dù xuống khu vực Cao Bằng vì máy bay gặp sự cố.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cụ Cao Hồng Lãnh được Bác Hồ và Trung ương Đảng cử vào Nam Bộ, tham gia công tác kháng chiến, xây dựng Mặt trận Việt Minh và tổ chức tiếp viện cho chiến trường.
Từ năm 1948, ông được giao nhiệm vụ xây dựng tuyến tiếp viện bí mật từ Hồng Kông về Việt Nam. Sau đó, ông sang Thái Lan, trực tiếp lãnh đạo Ban tiếp vận Nam Bộ, tổ chức vận chuyển vũ khí, thuốc men từ Thái Lan về Việt Nam.
Hơn 80 năm tận hiến cho đất nước
Năm 1960, cụ được điều về nước công tác tại Bộ Ngoại giao. Trước khi nghỉ hưu năm 1997, cụ giữ cương vị Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương, phụ trách Ban Cán sự Đảng ngoài nước.
Với hơn 80 năm hoạt động cách mạng, 70 năm tuổi Đảng, cụ Cao Hồng Lãnh được Đảng và Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Năm 2008, cụ Cao Hồng Lãnh qua đời, hưởng thọ 102 tuổi.
Cụ Cao Hồng Lãnh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm 1998 (Ảnh chụp lại: Hoài Sơn).
Theo ký ức của ông Trâm, cụ Lãnh là người luôn dành sự kính trọng đặc biệt đối với Bác Hồ. “Ông tôi kể nhiều chuyện về những năm tháng hoạt động cách mạng cùng Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp... Mỗi khi nhắc đến Bác Hồ, ông luôn dành sự kính trọng rất đặc biệt”, ông Trâm nhớ lại.
Dù phần lớn cuộc đời hoạt động xa quê, cụ Cao Hồng Lãnh vẫn dành tình cảm sâu nặng cho Hội An. Theo đại diện Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, trong suốt cuộc đời cách mạng, tình cảm của cụ luôn hướng về quê hương. Dù đi đến đâu, “tấm lòng của cụ chưa bao giờ phải ly hương”.
Với quê hương, cụ Cao Hồng Lãnh là một người con ưu tú. Với cách mạng, cụ là một chiến sĩ kiên trung, một bậc tiền bối đã dành trọn cuộc đời cho lý tưởng.