Chuyện về người vẽ cờ Tổ quốc, người thân vẫn tìm kiếm hài cốt sau 85 năm

“Tôi thấy mình như người cháu đang đi tìm một phần lịch sử gia đình”, anh Bùi Huy Bình (SN 1978) nói trong cuộc trò chuyện với phóng viên Dân trí. Tay anh cầm tập hồ sơ về ông bác bên nội mà anh chưa từng một lần được biết mặt - liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến.

Nguyễn Hữu Tiến là nhà cách mạng gắn với câu chuyện về lá cờ đỏ sao vàng, đồng thời là một trong 7 lãnh đạo phong trào Nam Kỳ bị thực dân Pháp xử bắn ngày 28/8/1941.

85 năm sau ngày nhà cách mạng Nguyễn Hữu Tiến hy sinh, những câu chuyện về “bác Tiến”, những lá thư và chuyến đi của các thế hệ trong gia đình vẫn tiếp nối.

Tất cả bắt đầu từ một câu hỏi, cũng là tâm nguyện và sự day dứt chưa có lời giải: Ông đã nằm lại ở đâu, liệu ngày nào đó có thể đưa trở về nhà?

Người vẽ cờ Tổ quốc và lời nhắn trước giờ ra pháp trường

Liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến sinh năm 1901 tại Lũng Xuyên, Hà Nam (cũ). Thông minh, ham học, ông sớm biết chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Khi trưởng thành, ông mở trường dạy học trong vùng, tìm cách đưa những tư tưởng tiến bộ đến với học trò, thanh niên quê nhà.

Năm 1927, Nguyễn Hữu Tiến được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tại Lũng Xuyên và được giao phụ trách chi bộ. Tháng 11/1929, ông trở thành một trong 6 đảng viên đầu tiên của Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Duy Tiên. Năm 1932, ông bị kết án khổ sai và quản thúc. Sau những năm tháng bị giam giữ tại nhiều nhà tù, tháng 4/1935, ông Tiến cùng các đồng chí vượt ngục trở về đất liền, tiếp tục hoạt động cách mạng.

Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ vào tháng 9/1939, ông Tiến làm Bí thư Liên Tỉnh ủy Long Xuyên. Đến tháng 3/1940, ông được điều về cơ quan Xứ ủy Nam Kỳ, giữ cương vị Xứ ủy viên, Thành ủy viên Thành ủy Sài Gòn - Gia Định, với bí danh “Hai Kỹ Sư”, phụ trách công tác in ấn, tuyên truyền. Với tên Trương Xuân Chinh, ông còn tham gia làm báo Dân chúng, viết nhiều bài cổ động phong trào đấu tranh ở Nam Kỳ.

Cũng trong giai đoạn này, tên tuổi ông Nguyễn Hữu Tiến gắn với một biểu tượng sau này trở thành Quốc kỳ Việt Nam.

Trong quá trình chuẩn bị phong trào đấu tranh ở Nam Kỳ, ông Tiến được Xứ ủy giao thiết kế một lá cờ làm biểu tượng. Ông phác họa lá cờ nền đỏ, ở giữa là ngôi sao vàng năm cánh. Nền đỏ được lý giải là màu máu của những người chiến đấu, hy sinh vì đất nước; ngôi sao vàng tượng trưng cho dân tộc, năm cánh sao gắn với sĩ, nông, công, thương, binh - thể hiện tinh thần đoàn kết các tầng lớp nhân dân.

Mẫu cờ được Xứ ủy Nam Kỳ nhất trí và xuất hiện trong Khởi nghĩa Nam Kỳ ngày 23/11/1940. Tinh thần, ý nghĩa là cờ cũng được Nguyễn Hữu Tiến gửi gắm trong những câu thơ: “Hỡi những ai máu đỏ da vàng/ Hãy chiến đấu dưới cờ thiêng Tổ quốc/ Nền cờ thắm máu đào vì nước/ Sao vàng tươi, da của giống nòi/ Đứng lên mau hồn nước gọi ta rồi Hỡi sĩ - nông - công - thương - binh/ Đoàn kết lại như sao vàng năm cánh...".

Ngày 30/7/1940 - 4 tháng trước ngày Khởi nghĩa Nam Kỳ - ông Nguyễn Hữu Tiến cùng đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai bị mật thám Pháp bắt giữ. Sau đó, ông bị kết án tử hình.

Trong những ngày bị giam cầm, liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến vẫn lạc quan, tập thể dục mỗi sáng, đọc sách báo hằng ngày. Ông từng trải lòng: "Chừng nào tôi còn nhìn thấy ánh sáng mặt trời, tim tôi còn đập thì tôi còn nghĩ về cuộc sống, nghĩ về con người và nghĩ về đất nước của tôi".

Giây phút nghe tin cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ bùng nổ vào tháng 11/1940, ông Nguyễn Hữu Tiến nghẹn ngào thốt lên trong tù giam: "Cờ đỏ sao vàng đã bay lên rồi! Tổ quốc! Cờ Tổ quốc đã bay lên rồi! Tôi không được có mặt ở cái phút đầu cờ Tổ quốc bay lên giữa bầu trời".

Trước lúc ra pháp trường, Nguyễn Hữu Tiến nhắn nhủ lại các đồng chí cách mạng bằng những lời thơ bày tỏ tin tưởng vào thắng lợi tất yếu của cách mạng: "Anh em đi trọn con đường nhé/ Cờ đỏ sao vàng sáng tương lai".

Ngày 28/8/1941, nhà cách mạng Nguyễn Hữu Tiến cùng các đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần và một số đồng chí khác bị xử bắn tại Hóc Môn. Theo lời nhân chứng, tại pháp trường, dù bị bịt mắt và trói vào cọc, đồng chí Nguyễn Hữu Tiến vẫn tiếp tục hô vang những khẩu hiệu cách mạng cho đến khi loạt đạn cuối cùng vang lên. 

Manh mối không thành 23 năm trước

Tập hồ sơ anh Bùi Huy Bình mang theo khi gặp phóng viên Dân trí có bản sao của những lá thư viết tay, công văn của cơ quan chức năng, mảnh báo cũ được cắt làm kỷ niệm và cả một tờ giấy lớn đã cũ, trên đó chi chít những nét vẽ, mũi tên và chú thích về một khu đất.

Những tài liệu ấy ghi lại hành trình tìm kiếm thông tin, tìm kiếm hài cốt ông Nguyễn Hữu Tiến qua nhiều thế hệ trong gia đình, dòng họ.

Anh Bình cho biết, người đầu tiên bắt đầu sưu tầm, chắp nối thông tin về liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến là ông Nguyễn Hữu Uẩn (em trai ruột của ông Tiến) - nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên. Trong nhiều năm, ông Uẩn tìm hiểu về cuộc đời, quá trình hoạt động và những dấu vết liên quan đến người anh đã hy sinh.

Khi ông Uẩn qua đời, những tư liệu thu thập về ông Tiến được trao lại cho cha của anh Bình - ông Bùi Điệp - tiếp tục công việc còn dang dở.

Ông Bùi Điệp (SN 1940) là cháu gọi Nguyễn Hữu Tiến bằng bác ruột. Ông Tiến hy sinh khi ông Điệp còn nhỏ, vì vậy những gì người cháu biết về "bác Tiến" đều đến từ lời kể của người lớn và những tư liệu được thế hệ trước trong gia đình lưu giữ.

Tiếp nhận "trọng trách thiêng liêng" từ người cậu Nguyễn Hữu Uẩn, ông Điệp tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến. Từ thập niên 1990, ông Điệp nhiều lần viết thư, gửi đơn đến các cơ quan và cán bộ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đơn vị ở TPHCM, trình bày những thông tin gia đình thu thập được và đề nghị hỗ trợ xác minh.

"Cha tôi đặc biệt quan tâm đến câu chuyện vẽ lá cờ Tổ quốc, những hồ sơ mật thám Pháp theo dõi các nhà cách mạng lãnh đạo khởi nghĩa Nam Kỳ và vụ xử bắn ở pháp trường tại Hóc Môn ngày 28/8/1941. Ông cũng cùng các thành viên dòng họ đến Côn Đảo, Hóc Môn - những địa danh lịch sử gắn với hoạt động cách mạng của ông Tiến để tìm hiểu", anh Bình kể lại.

Sau hàng chục năm, những thông tin về sự nghiệp cách mạng của ông Tiến dần được làm rõ, nhưng câu hỏi khó nhất vẫn còn đó: Sau khi bị xử bắn ngày 28/8/1941, hài cốt ông Tiến được chôn cất ở đâu?

Năm 2003, gia đình tìm đến ông Nguyễn Khắc Bảy, người được giới thiệu có khả năng ngoại cảm và từng tham gia tìm kiếm mộ liệt sĩ. Theo thông tin ông Bảy đưa ra, hài cốt ông Nguyễn Hữu Tiến có thể liên quan đến một khu vực được gọi là “nghĩa trang Thanh Trà” tại xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn (cũ).

Ông Bảy còn vẽ một sơ đồ để gia đình lần tìm, trong đó là những đường nét mô phỏng khu đất, ao, đường đi, nhà dân, vị trí cây cối cùng hàng loạt mũi tên, khoảng cách và chú thích về những đặc điểm được cho là có thể nhận biết tại thực địa.

Thời điểm đó, gia đình có thêm hy vọng, nhưng hậu duệ, con cháu cũng không xem thông tin từ nhà ngoại cảm là kết luận chính thức. Gia đình gửi đơn kèm những thông tin có được đến cơ quan chức năng TPHCM, nhờ hỗ trợ kiểm tra, xác minh địa điểm được chỉ dẫn.

Ngày 19/2/2004, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội TPHCM có văn bản báo cáo Thường trực Thành ủy TPHCM về việc hỗ trợ tìm hài cốt liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến. Theo văn bản, từ đơn đề nghị của ông Bùi Điệp và sơ đồ chỉ dẫn của Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người (ông Bảy), Sở đã phối hợp với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, UBND xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn tiến hành khảo sát.

Kết quả kiểm tra cho thấy trên địa bàn xã Bà Điểm không có nghĩa trang mang tên Thanh Trà; các nghĩa trang thuộc địa bàn xã quản lý cũng không có những đặc điểm, địa danh như hồ sơ được cung cấp. 

Những hậu duệ "đi tìm lịch sử", tiếp nối hành trình sau 85 năm

Sinh năm 1995, Phan Thị Thanh Hạnh (quê Thái Nguyên, hiện sống tại TPHCM) là cháu ngoại ông Bùi Điệp. Từ nhỏ, chị thường được ông ngoại đưa về Hà Nam (cũ) dự ngày giỗ ông Nguyễn Hữu Tiến - người mà các thế hệ con cháu trong nhà vẫn quen gọi thân mật là “bác Tiến”, “ông Tiến”.

Khi ấy, Hạnh chưa hiểu hết câu chuyện phía sau ngôi mộ tưởng niệm không có hài cốt đặt tại Hà Nam. Chị chỉ nhớ năm nào đến dịp giỗ, những người trong dòng họ Nguyễn Hữu lại tề tựu trở về, cùng thắp hương tưởng nhớ và nhắc chuyện về nhà cách mạng đã hy sinh từ năm 1941.

Lên cấp 2, Hạnh có lần được theo ông ngoại ra Côn Đảo, tìm hiểu câu chuyện cụ Nguyễn Hữu Tiến bị đày ra Côn Đảo, sau đó vượt ngục, trở về tiếp tục hoạt động cách mạng vào thập niên 1930.

“Những câu chuyện về cụ Nguyễn Hữu Tiến cứ thế ngấm vào tôi từ khi còn rất nhỏ. Cụ Tiến là niềm tự hào của gia đình, dòng họ tôi”, Hạnh chia sẻ với phóng viên Dân trí.

Những câu chuyện về cách mạng, về sự hy sinh của người đi trước dần vun đắp trong Hạnh sự trân trọng, lòng biết ơn đối với thế hệ cha ông. Từ khi vào TPHCM sinh sống và làm việc,  Hạnh và cậu ruột Bùi Huy Bình thường đến Di tích lịch sử Ngã ba Giồng (Hóc Môn), Đền Bến Dược (Củ Chi), thắp hương tưởng niệm các liệt sĩ và người thân đã hy sinh. 

“Ông ngoại tôi luôn đau đáu tâm nguyện tìm được hài cốt cụ Tiến. Đến nay đã ngoài 80 tuổi, ông vẫn thường xuyên đọc báo, theo dõi tin tức. Hễ thấy bài viết hay thông tin nào có liên quan đến cụ, đến những người hoạt động cùng thời hoặc những địa danh có thể liên quan đến manh mối tìm kiếm hài cốt cụ Tiến, ông đều sưu tầm, chuyển cho con cháu”, Hạnh kể.

Gần đây, khi đọc loạt bài trên Dân trí về lá đơn của bà Lê Nguyễn Hồng Minh - con gái duy nhất của hai nhà cách mạng Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai - đề nghị xác minh thông tin về nơi an táng mẹ, gia đình ông Bùi Điệp đặc biệt chú ý.

Anh hùng Nguyễn Thị Minh Khai và Nguyễn Hữu Tiến là các nhà cách mạng bị thực dân Pháp xử bắn cùng ngày 28/8/1941. Đặc biệt, trong hành trình tìm nơi an nghỉ của mẹ, bà Lê Nguyễn Hồng Minh đề nghị xác minh manh mối liên quan đến Đất Thánh Chà, khu nghĩa địa cũ tại khu vực ngã tư Võ Thị Sáu - Thạch Thị Thanh ngày nay.

Ngày 20/8, thông tin từ Bộ Tư lệnh TPHCM về việc cơ quan chức năng tiếp tục xác minh những thông tin liên quan đến nơi chôn cất liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai khiến gia đình càng quan tâm. Dù đây chưa phải thông tin trực tiếp về Nguyễn Hữu Tiến, họ cũng hy vọng quá trình khảo sát thực địa, đối chiếu tư liệu có thể góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề liên quan đến những nhà cách mạng bị xử bắn cùng ngày.

Những ngày này, ở tuổi 86, ông Bùi Điệp cùng người thân từ Thái Nguyên vào TPHCM, mang theo giấy giới thiệu của Văn phòng Tỉnh ủy Thái Nguyên, trực tiếp tìm gặp các cơ quan chức năng để trình bày những tư liệu đang có và nguyện vọng tiếp tục xác minh nơi an nghỉ của người bác.

Hôm 27/8, ông Bùi Điệp cùng người thân cũng ghé thăm nhà bà Lê Nguyễn Hồng Minh, chia sẻ những câu chuyện trong hành trình tìm hài cốt các nhà cách mạng.

Ở quê nhà Hà Nam (cũ), Nhà lưu niệm Nguyễn Hữu Tiến vẫn là nơi con cháu dòng họ trở về vào những dịp đặc biệt. Hằng năm, đến ngày 28/8 - ngày Nguyễn Hữu Tiến hy sinh - gia đình lại tụ họp, thắp hương tưởng nhớ ông. Trong những lần sum họp ấy, câu chuyện về cuộc đời, sự nghiệp cách mạng của người đi trước lại được kể cho lớp con cháu, như một cách gìn giữ truyền thống của gia đình qua các thế hệ.

Ngày giỗ năm nay càng đặc biệt khi tròn 85 năm liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến hy sinh. Sau những lá thư gửi đi, những chuyến tìm kiếm chưa có lời giải, gia đình lại có thêm một hướng để lần theo trong hành trình tìm nơi ông Tiến nằm lại. Với chị Hạnh, anh Bình và những người con cháu trong gia đình, được tiếp nối hành trình tìm kiếm mà cha ông đã bền bỉ theo đuổi, cũng là niềm tự hào lớn lao.

"Chúng tôi biết ơn vì được lớn lên trong một gia đình có truyền thống và có sự kết nối đặc biệt với thế hệ đi trước", chị Hạnh nói.

Ghi nhận công lao của liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến, tên tuổi ông được lưu dấu tại nhiều công trình tưởng niệm, được đặt tên cho nhiều tuyến trường, trường học. Tại TPHCM - nơi Nguyễn Hữu Tiến từng hoạt động cách mạng và hy sinh - ông được ghi danh tại Đền Bến Dược (Củ Chi), phần mộ gió cũng đặt tại Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM. 

Tại quê nhà Hà Nam (cũ), địa phương xây dựng Nhà lưu niệm Nguyễn Hữu Tiến làm nơi lưu giữ, giới thiệu về cuộc đời nhà cách mạng và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Một bức tượng bán thân của ông cũng được đặt tại nhà lưu niệm.

Chia sẻ thêm với phóng viên Dân trí, gia đình cho biết, sau khi bà Nguyễn Thị Xu - con gái liệt sĩ Nguyễn Hữu Tiến - qua đời, việc chăm lo hương khói, gìn giữ tư liệu về ông tiếp tục được các thành viên trong gia đình đảm nhận. Trong đó có bà Nguyễn Thị Hãnh (SN 1954), con dâu bà Xu, hiện sống tại phường Đồng Văn, tỉnh Ninh Bình.

Theo bà Hãnh, điều gia đình mong muốn không chỉ là lưu giữ những tư liệu về Nguyễn Hữu Tiến, mà còn để thế hệ sau hiểu hơn về người đi trước, từ đó có ý thức học tập, rèn luyện, làm việc và đóng góp cho quê hương.