Tuy nhiên, để biến ưu đãi thuế quan thành lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp cần đáp ứng các yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.
Mở rộng không gian thị trường
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EFTA đã kết nối hai nhóm nền kinh tế có tính bổ trợ rất cao. Các nước EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein có thế mạnh hàng đầu về công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính, năng lượng sạch và phát triển bền vững, trong khi Việt Nam là một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á, đang nổi lên như một trung tâm sản xuất, thương mại và đầu tư quan trọng của khu vực.
Thứ trưởng Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Hiệp định tạo nền tảng để đưa quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước EFTA bước sang một giai đoạn phát triển mới. Với những cam kết toàn diện và tiêu chuẩn cao, Hiệp định sẽ tạo dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và có thể dự báo được, qua đó thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa dòng chảy thương mại, đầu tư, công nghệ và tri thức giữa hai bên.
Khối EFTA có quy mô dân số khoảng 15 triệu người, được đánh giá không phải là thị trường quá lớn, tuy nhiên, sức hấp dẫn của khối kinh tế này nằm ở sức mua vượt trội và nhu cầu ổn định với sản phẩm chất lượng cao. Với mức GDP bình quân đầu người năm 2025 đạt hơn 100.000USD, cao gấp nhiều lần mức trung bình của Liên minh châu Âu, EFTA là thị trường nhập khẩu đầy tiềm năng của các mặt hàng mà Việt Nam có thế mạnh như thủy sản, nông sản, đồ gỗ và điện tử. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương giữa hai bên đạt 4,8 tỷ EUR, với thặng dư thương mại của Việt Nam đạt 2,5 tỷ EUR (không tính thương mại vàng của Thụy Sĩ).
Hiện nay, kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang khối EFTA còn rất nhỏ bé, tập trung chủ yếu tại Thụy Sĩ và Na Uy. Dù quy mô thương mại chưa lớn, nhưng thị trường các nước EFTA còn rất nhiều dư địa tăng trưởng ở phân khúc sản phẩm cao cấp. Các chuyên gia kinh tế cho rằng, thế hệ FTA mới đang chuyển trọng tâm từ tự do hóa thương mại sang nâng cao chất lượng thể chế và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, khi doanh nghiệp thủy sản chinh phục được những tiêu chuẩn khắt khe nhất của EFTA, cánh cửa bước vào các thị trường phát triển khác cũng sẽ rộng mở hơn.
Về cơ hội hợp tác hai chiều, Na Uy và Iceland là những quốc gia có thế mạnh lớn về thủy sản, nhất là trong nuôi biển, khai thác, chế biến sâu và logistics. Na Uy là nước xuất khẩu thủy sản lớn thứ 2 thế giới, xếp ngay trước nước ta đang giữ vị trí thứ 3. Vì vậy, FTA không chỉ mở cơ hội xuất khẩu, mà còn mở ra cơ hội thúc đẩy hợp tác về công nghệ, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển sản phẩm thủy sản mới. Với các doanh nghiệp Việt Nam có năng lực chế biến, nguồn nguyên liệu thủy sản chất lượng cao từ EFTA có thể hỗ trợ phát triển sản phẩm phục vụ thị trường bán lẻ hiện đại hoặc tái xuất.
Nâng cao năng lực cạnh tranh
Tuy nhiên, cũng như nhiều FTA thế hệ mới khác, ưu đãi thuế quan chỉ thật sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi doanh nghiệp đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, xuất xứ và phát triển bền vững. Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn thực phẩm Nghi Sơn Nguyễn Văn Minh cho biết, Thụy Sĩ, Na Uy và Iceland đều là những thị trường có tiêu chuẩn rất cao. Khi thuế nhập khẩu giảm, các hàng rào kỹ thuật, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, chất lượng sản phẩm hay trách nhiệm xã hội sẽ được siết chặt hơn.
Khoảng thời gian từ nay đến khi Hiệp định được ký (dự kiến trong quý IV này), chính là “giai đoạn vàng” để doanh nghiệp khẩn trương rà soát năng lực, hoàn thiện hồ sơ tuân thủ và chuẩn bị chiến lược tiếp cận thị trường nhằm tận dụng tối đa lợi thế của FTA. Chuyên gia thị trường của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) Phùng Thị Kim Thu cho biết, các doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả thị trường EFTA cần nhanh chóng chuẩn bị đồng bộ từ vùng nuôi, tàu khai thác, nguồn nguyên liệu, nhà máy chế biến đến truy xuất nguồn gốc và các chứng nhận về phát triển bền vững.
Nhiều sản phẩm thủy sản của Việt Nam sử dụng một phần nguyên liệu nhập khẩu hoặc trải qua nhiều công đoạn chế biến, vì vậy doanh nghiệp nên nghiên cứu kỹ các cam kết, quy tắc xuất xứ theo từng mã hồ sơ, cơ chế cộng gộp cũng như thủ tục chứng nhận xuất xứ để tránh bỏ lỡ lợi thế từ Hiệp định.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia cho biết, thị trường EFTA đòi hỏi tiêu chuẩn cao, nhưng như vậy lại phù hợp với định hướng phát triển mới của Việt Nam, đó là gia tăng giá trị, nâng cao chất lượng tăng trưởng, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bền vững và có trách nhiệm. “Các doanh nghiệp nên bắt đầu chuẩn bị ngay từ bây giờ. Hãy tập trung đầu tư vào chất lượng, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và kết nối sớm với đối tác nhập khẩu. Trong giai đoạn mới, doanh nghiệp nào đi trước về tiêu chuẩn sẽ đi trước về thị trường”, bà Hoàng Thúy chia sẻ.
LÊ QUÂN