Theo phân tích từ hãng tin Reuters, chỉ trong năm qua, tổng giá trị xuất khẩu công nghệ sạch và đầu tư của Trung Quốc vào các nước đang phát triển đã đạt mốc 132 tỷ USD. Con số này đưa Bắc Kinh trở thành nguồn lực thúc đẩy giảm phát thải carbon lớn nhất thế giới, vượt xa nhiều cường quốc phát triển.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Các dây chuyền sản xuất pin mặt trời và xe điện giá rẻ của Trung Quốc đang ồ ạt tiến vào các thị trường đang phát triển nhờ lợi thế chi phí vượt trội (Ảnh: Reuters).
Bài toán kinh tế thay thế những cam kết viện trợ
Cỗ máy sản xuất của Trung Quốc, vốn được trợ lực mạnh mẽ từ các chính sách ưu đãi công nghiệp trong nước, đạt quy mô tương đương tổng nguồn tài chính khí hậu 137 tỷ USD mà các nước giàu cung cấp cho thế giới đang phát triển trong năm 2024, theo số liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).
Tuy nhiên, tính chất của hai dòng tiền này hoàn toàn khác nhau. Từ thỏa thuận của Liên Hợp Quốc năm 2009, các nước phát triển cam kết hỗ trợ tài chính cho những quốc gia chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Nhưng trên thực tế, phần lớn nguồn vốn từ phương Tây lại giải ngân dưới dạng các khoản vay, đôi khi đi kèm lãi suất thị trường khiến dòng tiền cuối cùng lại chảy ngược về nước giàu.
Ngược lại, dữ liệu từ các chuyên gia Mathias Larsen và Xiaokang Xue thuộc Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE) cho thấy, 132 tỷ USD từ Trung Quốc chủ yếu là hoạt động bán thiết bị thương mại và khoảng 40 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
Ông Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc tại Viện Chính sách Hiệp hội châu Á, nhận định thị trường đang thay đổi quỹ đạo. Nhiều năm qua, thế giới tranh cãi việc nước giàu phải chi bao nhiêu tiền để nước nghèo giảm phát thải. Làn sóng sản xuất quy mô lớn của Trung Quốc đã mở ra một lối đi khác, đó là kéo giá thành thiết bị xuống mức thấp đến mức các nền kinh tế đang phát triển tự nguyện tiếp nhận vì bài toán chi phí, chứ không cần chờ đợi tài trợ.
Nghịch lý của "công xưởng" phát thải lớn nhất thế giới
Dữ liệu hải quan cho thấy gần 2/3 lượng tấm pin năng lượng mặt trời và tế bào quang điện của Trung Quốc đã xuất sang các nền kinh tế đang phát triển.
Phân tích của chuyên gia Lauri Myllyvirta tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA) chỉ ra rằng, số thiết bị xuất khẩu này sau khi đưa vào vận hành sẽ giúp nhóm các nước Nam bán cầu tránh phát thải khoảng 257 triệu tấn CO2 mỗi năm, tương đương mức xả thải hàng năm của toàn nước Pháp. Con số dự kiến tránh phát thải trong năm nay có thể lên tới 337 triệu tấn CO2.
Tuy nhiên, bức tranh môi trường của Trung Quốc luôn tồn tại một nghịch lý lớn. Đất nước này vẫn là nơi xả khí nhà kính lớn nhất hành tinh, chiếm khoảng 1/3 lượng phát thải CO2 toàn cầu và hơn nửa sản lượng điện nội địa vẫn dựa vào nhiệt điện than.
Bà Jennifer Morgan, cựu Bộ trưởng Khí hậu Đức, đánh giá vị thế của Bắc Kinh rất đặc biệt. Họ vừa là bên bán công nghệ giúp thế giới giảm phát thải, vừa mang gánh nặng phải tự giải quyết bài toán ô nhiễm trong nước.
Trên bàn đàm phán khí hậu quốc tế, Trung Quốc vẫn duy trì cách tiếp cận thận trọng. Việc Mỹ rút khỏi các cam kết hợp tác khí hậu quốc tế khiến nỗ lực phối hợp giữa hai nền kinh tế lớn thêm phức tạp. Trong bối cảnh đó, Bắc Kinh cũng cân nhắc những áp lực có thể phát sinh nếu đảm nhận vai trò dẫn dắt, từ yêu cầu tăng hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển đến sức ép đẩy nhanh lộ trình giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
Lựa chọn thực dụng của những thị trường mới nổi
Khi rào cản tài chính được tháo gỡ nhờ hàng giá rẻ, quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra tự nhiên theo quy luật cung cầu.
Minh chứng rõ nhất là Ethiopia khi quốc gia này ban hành lệnh cấm nhập khẩu xe động cơ đốt trong vào năm 2024 để dọn đường cho xe điện. Quyết định táo bạo này không xuất phát từ mục tiêu làm đẹp hồ sơ môi trường, mà đến từ áp lực phải cắt giảm ngoại tệ nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch. Ông Mathias Larsen tại LSE nhận định người dân và chính phủ ở đây không cần chờ các hội nghị thượng đỉnh khí hậu hỗ trợ ngân sách, họ chọn xe điện Trung Quốc đơn giản vì đó là giải pháp rẻ nhất và hiệu quả nhất.
Câu chuyện tương tự diễn ra tại Pakistan. Năm qua, quốc gia Nam Á này đã nhập khẩu lượng tấm pin mặt trời có tổng công suất lên tới 17 GW từ Trung Quốc, tương đương công suất lắp đặt của cả nước Đức cùng kỳ. Đối với một đất nước thường xuyên thiếu điện, nguồn pin mặt trời giá mềm trở thành cứu cánh cho sinh hoạt và sản xuất mà không cần đến những cam kết vĩ mô.
Trong khi các nước nghèo ồ ạt đón nhận thiết bị xanh, Mỹ và một số đồng minh châu Âu lại dựng lên những hàng rào phòng thủ. Washington áp thuế hơn 100% đối với xe điện nhập từ Trung Quốc nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội địa. Nhà đàm phán khí hậu André Corrêa do Lago của Brazil nhận xét, nghịch lý nằm ở chỗ những giải pháp xanh vốn được tạo ra để cứu vãn khí hậu toàn cầu nay lại đang vấp phải sự kháng cự vì những toan tính về thương mại và năng lực cạnh tranh.