"Cơn sốt" của đại dương và hồi chuông cảnh tỉnh từ siêu El Nino

Mùa đông năm 1997, thị trấn ven biển Tumbes ở miền bắc Peru - nơi vốn quen với khí hậu khô hạn quanh năm - bỗng chìm trong những trận mưa như trút nước. Những dòng thác bùn đất cuồn cuộn đổ từ sườn núi xuống, nuốt chửng nhà cửa, cầu cống và những con đường huyết mạch. 

Cùng thời điểm đó, ở nửa bên kia bán cầu, những cánh rừng nhiệt đới tại Indonesia lại khô kiệt đến mức biến thành những "lò lửa" khổng lồ, bùng phát các vụ cháy rừng dữ dội tỏa khói độc bao phủ khắp bầu trời.

Dưới lòng biển, khoảng 16% diện tích rạn san hô trên toàn hành tinh đồng loạt chết trắng vì nước biển quá ấm.

Thế giới năm ấy đã phải chứng kiến một trong những đợt thiên tai tàn khốc nhất lịch sử hiện đại mang tên siêu El Nino 1997-1998.

Gần ba thập kỷ sau thảm họa đó, các cơ quan khí tượng hàng đầu thế giới đang liên tục đưa ra những cảnh báo đáng lo ngại: Thái Bình Dương có nguy cơ cao bước vào một chu kỳ El Nino mới với cường độ đặc biệt mạnh, tiệm cận ngưỡng "siêu El Nino". 

Báo cáo mới nhất từ Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) vào tháng 8 cho biết, có tới 90% khả năng một đợt El Nino rất mạnh sẽ bùng phát vào mùa thu - đông năm nay và kéo dài sang đầu năm 2027 tại Bắc bán cầu. 

Đáng chú ý, chỉ trong tháng qua, nhiệt độ mặt nước biển tại Thái Bình Dương đã vượt mức trung bình hơn 2°C.

Với tốc độ tích tụ nhiệt năng nhanh bất thường, hiện tượng này được dự báo sẽ chạm ngưỡng "siêu El Nino" chậm nhất vào tháng 10, và đến cuối năm, có tới 69% xác suất trở thành đợt El Nino khốc liệt nhất từng được ghi nhận kể từ năm 1950.

Khi "gã khổng lồ" được tiếp thêm chất kích thích

El Nino về bản chất là một hiện tượng tự nhiên diễn ra theo chu kỳ ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương. Khi hệ thống gió tín phong suy yếu hoặc đảo chiều, khối nước ấm ở phía tây dồn ngược về phía đông, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển và tái định hình các luồng mây dông trên quy mô hành tinh. 

Theo quy chuẩn của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), một sự kiện được xếp vào cấp độ "rất mạnh" hay "siêu El Nino" khi nhiệt độ mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương cao hơn mức bình thường từ 2°C trở lên trong nhiều tháng liên tiếp.

Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở bản thân chu kỳ El Nino, mà nằm ở "bệ đỡ" mà nó trỗi dậy. 

Đại dương ngày nay không còn giống như đại dương của thế kỷ trước.

Theo dữ liệu từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus (C3S), nhiệt độ trung bình toàn cầu gần đây liên tục chạm mức kỷ lục, nhiều giai đoạn đã vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Hàng trăm tỷ tấn khí thải nhà kính tích tụ suốt hàng thế kỷ qua đã biến đại dương thành một kho dự trữ nhiệt năng nhân tạo khổng lồ.

Các nhà khoa học khí hậu quốc tế thường ví von hiện tượng này như một vận động viên thể thao sử dụng chất kích thích. Một vận động viên vốn đã có thể lực tốt, nhưng khi nạp thêm chất kích thích, từng cú đánh hay pha bứt tốc của anh ta sẽ tạo ra sức công phá vượt xa quy luật thông thường.

Nghiên cứu của Giáo sư Wenju Cai công bố trên tạp chí Nature Reviews Earth & Environment đã chứng minh cơ chế này: Tình trạng nóng lên toàn cầu làm gia tăng sự phân tầng của các lớp nước biển, cô lập lớp nước lạnh ở tầng sâu và khiến nhiệt độ bề mặt xích đạo tăng nhanh bất thường. 

Hệ quả là tần suất xuất hiện của các đợt El Nino cực đoan và siêu El Nino trong tương lai được dự báo sẽ tăng gấp đôi, rút ngắn chu kỳ từ 20 năm một lần xuống chỉ còn khoảng một thập kỷ. Siêu El Nino không còn là "biến cố trăm năm có một", mà đang dần trở thành một thực tế định kỳ mà nhân loại phải đối mặt.

"Vết sẹo" kinh tế dai dẳng nhiều năm

Trong thời gian dài, nhiều nhà hoạch định chính sách vẫn nhìn nhận El Nino như một cú sốc tạm thời: Mùa vụ thất bát, hạ tầng hư hại một phần, rồi kinh tế sẽ hồi phục sau mùa mưa bão. Nhưng các bằng chứng khoa học kinh tế gần đây đã bác bỏ hoàn toàn sự lạc quan đó.

Công trình nghiên cứu của hai nhà kinh tế học Christopher Callahan và Justin Mankin thuộc Đại học Dartmouth (Hoa Kỳ), đăng trên tạp chí Science đã chỉ ra: Siêu El Nino để lại những "vết sẹo tăng trưởng" dai dẳng kéo dài từ 5 đến 10 năm đối với thu nhập của các quốc gia.

Bằng các mô hình kinh tế lượng phân tích chuỗi dữ liệu nhiều thập kỷ, nhóm nghiên cứu đã lượng hóa những con số đáng lo ngại.

Cụ thể, đợt siêu El Nino 1982-1983 đã cuốn phăng khoảng 4.100 tỷ USD thu nhập của nền kinh tế toàn cầu; đợt siêu El Nino 1997-1998 làm thiệt hại tới 5.700 tỷ USD.

Đáng báo động hơn, dưới sự cộng hưởng của biến đổi khí hậu, tổng tổn thất kinh tế tích lũy do các đợt El Nino gây ra trong thế kỷ 21 có thể lên tới 84.000 tỷ USD.

Câu hỏi nhiều người đặt ra là: Một hiện tượng khí tượng tại sao lại có sức tàn phá kinh tế như vậy? 

Các nhà khoa học chỉ rõ, nguyên nhân là do nó bẻ gãy đồng thời nhiều mắt xích trong đời sống xã hội.

Một phân tích chuyên sâu trên tạp chí National Geographic đã chỉ ra bức tranh thực tế tại vùng bờ biển phía đông Thái Bình Dương, khi lớp nước biển ấm tràn vào, dòng nước lạnh giàu dinh dưỡng từ đáy biển bị chặn lại, khiến các loài phiêu sinh vật và đàn cá mòi sụp đổ. 

Chuỗi thức ăn đứt gãy không chỉ khiến hàng chục nghìn ngư dân mất kế sinh nhai ngay lập tức, mà còn làm gián đoạn ngành công nghiệp sản xuất bột cá toàn cầu, đẩy giá thức ăn chăn nuôi và giá lương thực ở nhiều châu lục leo thang.

Trong khi đó, ở các vùng chịu hạn hán nặng nề như miền nam châu Phi hay các khu vực nhiệt đới, đất canh tác nứt nẻ và thiếu nước khiến mùa màng mất trắng. Nhiều gia đình nông dân nghèo buộc phải bán tháo tư liệu sản xuất, trẻ em phải bỏ học để đi tìm nước sạch, làm tổn thương lâu dài đến chất lượng nguồn nhân lực.

Ngân sách quốc gia thay vì đầu tư cho y tế, công nghệ hay giáo dục lại phải phân bổ để khắc phục hạ tầng sạt lở và cứu đói khẩn cấp.

Nghiên cứu của Đại học Dartmouth làm rõ, trong khi các nền kinh tế phát triển ở vùng ôn đới như Mỹ chịu thiệt hại không đáng kể sau mỗi đợt El Nino (GDP chỉ suy giảm khoảng 3% sau 5 năm), các quốc gia nhiệt đới đang phát triển - từ Peru cho đến Indonesia - lại bị kéo tụt tăng trưởng kinh tế hơn 10%. 

Những cộng đồng nghèo, ít phát thải khí nhà kính nhất, lại phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất từ những cơn biến động của khí quyển.

Thay đổi tư duy từ cứu trợ bị động sang hành động sớm

Quy mô tàn phá của những đợt siêu El Nino gần đây chứng minh, phương thức quản trị thiên tai truyền thống, tức chờ đợi thảm họa xảy ra rồi mới ban bố tình trạng khẩn cấp và chuyển hàng cứu trợ, hoàn toàn không còn hiệu quả trước các đứt gãy mang tính hệ thống. 

Cứu trợ sau thảm họa chỉ là chiếc phao tạm bợ, không thể bù đắp được nguồn sinh kế đã bị triệt hạ.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) đã nhiều lần thúc đẩy sự chuyển dịch sang mô hình hành động sớm. 

Cơ chế này yêu cầu ngay khi các hệ thống vệ tinh và mô hình viễn thám đưa ra cảnh báo xác suất siêu El Nino chạm ngưỡng báo động từ trước vài tháng, các gói tài chính khẩn cấp và giải pháp kỹ thuật phải được kích hoạt tức thì.

Thay vì chi tiền để cứu đói sau khi mùa màng thất bát, nguồn lực được giải ngân sớm để cung cấp giống cây chịu hạn ngắn ngày cho nông dân, gia cố các kênh dẫn nước, tiêm phòng dịch bệnh cho gia súc và chuyển tiền mặt trực tiếp cho các hộ gia đình nghèo trước khi đợt khô hạn chạm đỉnh. 

Các phân tích thực nghiệm quốc tế cũng đã chứng minh, mỗi 1 USD đầu tư cho hành động phòng ngừa sớm có thể giúp thế giới tiết kiệm từ 3 đến 7 USD chi phí cứu trợ nhân đạo và khắc phục thiệt hại tài sản sau đó.

Bên cạnh tài chính sớm, thế giới cần thay đổi căn bản cách ứng xử với thiên nhiên. 

Các nhà khí hậu nêu quan điểm, nhiều quốc gia xây dựng những con đê chắn lũ khổng lồ hay các công trình bê tông hóa kênh rạch thường rất tốn kém nhưng lại phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên.

Việc thích ứng thông minh đòi hỏi phải nương theo tự nhiên bằng cách phục hồi các vùng đất ngập nước tự nhiên để điều tiết lũ lụt, tái cấu trúc chuỗi cung ứng thực phẩm dựa trên ngưỡng chịu đựng của nguồn nước và chuyển đổi sinh kế bền vững cho các cộng đồng dễ bị tổn thương.