Góp ý dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan cho rằng cần thận trọng với đề xuất mở rộng đối tượng được đăng ký hiến mô, tạng, đặc biệt là người dưới 18 tuổi. Theo bà, không thể vì mục tiêu cứu người mà xem nhẹ quyền lợi và sự an toàn của trẻ em.
Lo ngại trẻ bị gây sức ép khi hiến mô, tạng
Trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Đoàn TPHCM) cho rằng việc trẻ có nguyện vọng hiến mô, tạng và được người giám hộ đồng ý bằng văn bản chưa đủ để khẳng định quyết định đó hoàn toàn tự nguyện.
Theo bà, người dưới 18 tuổi chưa phát triển đầy đủ về nhận thức, khó đánh giá toàn diện những hệ quả lâu dài của quyết định liên quan đến cơ thể mình. Các em có thể đồng ý tại một thời điểm nhưng chưa chắc đã hiểu hết những tác động về sau hoặc đủ khả năng cân nhắc những rủi ro.
Đáng lo ngại, nguyện vọng hiến tặng của trẻ có thể chịu ảnh hưởng từ gia đình. Trẻ em dễ bị tác động bởi tình cảm, sự chi phối của người thân, thậm chí phải chấp nhận những quyết định không xuất phát từ mong muốn thực sự của bản thân.
“Nhu cầu mô, tạng phục vụ điều trị là chính đáng, nhưng không thể lấy mục tiêu cứu chữa người bệnh làm căn cứ để bỏ qua quyền lợi và sự an toàn của người hiến. Không thể ‘hy sinh’ đứa trẻ này để cứu người khác. Đạo đức con người sao có thể làm như vậy?”, bà Lan nêu quan điểm.
Đại biểu cũng lo ngại việc trao quyền quyết định cho cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật có thể dẫn đến những hệ lụy nếu gia đình không bảo đảm sự công bằng giữa các thành viên. Trong những gia đình còn tư tưởng trọng nam khinh nữ hoặc có sự phân biệt đối xử, quyết định của người lớn chưa chắc phản ánh đúng lợi ích tốt nhất của trẻ.
Bà dẫn tình huống một bé gái có thể bị đặt vào hoàn cảnh phải hiến mô, tạng để cứu chữa người thân. Khi còn nhỏ, trẻ có thể đồng ý vì nghe lời người lớn nhưng chưa hiểu đầy đủ điều mình chấp nhận. Nếu quyết định ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và quyền lợi lâu dài, các em cũng khó có khả năng tự bảo vệ.
Từ những lo ngại trên, bà Lan đề nghị rút lại đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, tạng đối với trẻ em. Theo bà, nhu cầu cứu chữa người bệnh là chính đáng nhưng không thể đánh đổi bằng nguy cơ xâm phạm quyền và lợi ích của người hiến.
Cần bảo đảm tính tự nguyện trong mọi trường hợp
Không chỉ với trẻ em, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan cho rằng quy trình xác định nguyện vọng hiến mô, tạng cũng cần được quy định chặt chẽ đối với người trưởng thành.
Người đã đăng ký hiến tặng vẫn có quyền thay đổi quyết định. Vì vậy, cần có cơ chế xác minh rõ ràng, tránh việc suy đoán nguyện vọng của người đã mất chỉ dựa trên lời kể của người thân.
“Nếu chỉ dựa vào lời kể rằng lúc còn sống người đó từng có ý định hiến tạng rồi để gia đình quyết định thay thì không thể được”, bà Lan nói.
Đối với người đang chấp hành án phạt tù, bà Lan cho rằng cần bảo đảm họ thực sự tự nguyện, không chịu sức ép từ hoàn cảnh giam giữ. Bà lo ngại quy định thiếu chặt chẽ có thể tạo kẽ hở để lợi dụng, nhất là khi có người cần mô, tạng tương thích và sẵn sàng chi trả.
Theo bà, tính tự nguyện và quyền lợi của người hiến phải là điều kiện cốt lõi. Với trẻ em, nguy cơ bị tác động càng đáng lưu ý nếu cơ chế bảo vệ chưa đủ chặt chẽ.
“Tốt nhất là rút đề xuất này lại”, bà Lan nói, nhấn mạnh không thể vì cứu người này mà buộc người khác hiến tặng trái với ý nguyện của họ.
Lắng nghe trẻ em nhưng phải có cơ chế bảo vệ
Ở góc độ pháp lý, luật sư Kim Vinh (Đoàn Luật sư TPHCM) cho rằng việc lấy ý kiến trẻ em về dự thảo luật là cần thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là hỏi các em có đồng ý hay không, mà còn phải giúp trẻ hiểu đúng ý nghĩa nhân đạo, tính tự nguyện và những giới hạn pháp lý của việc hiến tặng.
Điều 5 Luật Trẻ em năm 2016 quy định việc xây dựng chính sách, pháp luật tác động đến trẻ em phải xem xét ý kiến của trẻ em, đồng thời bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ. Điều 34 cũng ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề liên quan đến trẻ em.
Theo luật sư, việc lấy ý kiến cần được thực hiện thực chất, có tiếp thu và phản hồi, thay vì chỉ mang tính hình thức. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quyền tham gia góp ý xây dựng pháp luật với việc đưa ra quyết định hiến mô, tạng của chính mình. Đây là hai vấn đề khác nhau, đòi hỏi những điều kiện và cơ chế bảo vệ riêng.
Luật sư Kim Vinh cho rằng cần giáo dục để trẻ hiểu hiến tặng là sự sẻ chia tự nguyện, không phải nghĩa vụ hay thước đo lòng nhân ái. Không thể để trẻ nghĩ rằng nếu không đồng ý hiến tặng thì mình là người ích kỷ, thiếu trách nhiệm với cộng đồng.
Bên cạnh đó, cần phân biệt rõ hiến mô, tạng khi còn sống và hiến tặng sau khi qua đời, bởi mỗi trường hợp có đặc điểm, mức độ rủi ro và yêu cầu pháp lý riêng. Ý kiến của trẻ em cần được lắng nghe nghiêm túc nhưng không thể thay thế các điều kiện pháp luật, yêu cầu chuyên môn y khoa và cơ chế bảo vệ đặc biệt dành cho trẻ.
Từ đó, luật sư đề nghị dự thảo luật quy định rõ điều kiện, trình tự, giá trị pháp lý của ý kiến trẻ em và cơ chế giám sát quá trình thực hiện, nhằm hạn chế nguy cơ trẻ bị ép buộc hoặc chịu tác động từ gia đình.
“Bảo vệ người hiến và cứu chữa người bệnh phải là hai mục tiêu song hành, không phải hai lợi ích đối lập nhau”, luật sư Kim Vinh nhấn mạnh.