Đại biểu Quốc hội đề xuất bắt buộc công chứng với thừa kế nhà đất

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM Nguyễn Thị Hồng Hạnh đề xuất mở rộng bắt buộc công chứng với cả thừa kế nhà đất, bởi đây là lĩnh vực có nguy cơ phát sinh tranh chấp rất lớn.

Luật Đất đai hiện hành quy định hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất, quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất phải được công chứng hoặc chứng thực, trừ một số trường hợp.

Tại dự thảo luật sửa đổi được Quốc hội thảo luận ngày 22.10, Chính phủ đề xuất các loại hợp đồng phải công chứng, chứng thực sẽ do Chính phủ quy định, trên cơ sở phù hợp với lộ trình chuyển đổi số và kết nối liên thông dữ liệu về quản lý đất đai.

Nêu ý kiến, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, cho biết, dù dự thảo luật Đất đai giao Chính phủ quy định, song qua rà soát 2 dự thảo nghị định liên quan triển khai luật này, dù có nhiều điều khoản đề cập cụm từ "công chứng, chứng thực" nhưng chủ yếu quy định về chia sẻ dữ liệu hoặc thành phần hồ sơ thủ tục hành chính, mà không có điều khoản hướng dẫn cụ thể loại giao dịch nào phải công chứng, chứng thực.

Bà Hạnh đồng thời dẫn dự thảo luật Nhà ở - cũng đang được Quốc hội thảo luận, quy định 6 loại giao dịch về bất động sản phải thực hiện công chứng hoặc chứng thực. Điều này cho thấy giữa hai dự thảo luận chưa có sự thống nhất.

Đáng chú ý, Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM đề nghị ngoài các giao dịch về mua bán, thuê mua, tặng cho, đổi, góp vốn, thế chấp, cần mở rộng phạm vi bắt buộc công chứng, chứng thực với cả giao dịch liên quan đến thừa kế nhà đất.

Giải thích cho kiến nghị trên, bà Hạnh cho rằng, thừa kế là lĩnh vực có nguy cơ phát sinh tranh chấp. Như tại TP.HCM, năm 2025 xử lý hơn 58.000 việc công chứng liên quan di chúc và phân chia di sản thừa kế.

"Đây là con số rất lớn, nếu không công chứng sẽ nguy cơ ảnh hưởng lớn đến việc tranh chấp xác định hàng thừa kế và người được thừa kế", bà Hạnh nói.

Cần quy định công chứng bắt buộc ngay trong luật Đất đai

Cùng quan tâm đến nội dung công chứng, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, cũng cho rằng quy định tại dự thảo luật Đất đai đang xung đột với luật Công chứng hiện hành - khi yêu cầu các loại giao dịch bắt buộc công chứng phải được quy định ngay tại luật.

Theo ông Hà, cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai hay hệ thống định danh điện tử VNeID chỉ giải quyết bài toán xác thực danh tính chủ thể và thông tin thửa đất tại một thời điểm đã ghi nhận trong quá khứ.

Hệ thống dữ liệu điện tử tuyệt đối không thể kiểm tra được năng lực hành vi dân sự của các bên tại thời điểm ký kết (có bị tâm thần, hạn chế nhận thức, bị đe dọa, cưỡng ép, lừa dối hay không...), cũng không thể đánh giá được tính hợp pháp của nội dung thỏa thuận, tài sản chung hoặc riêng của vợ chồng, hay sự hiểu rõ hậu quả pháp lý của các bên.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế tại các quốc gia tiên tiến như Pháp, Estonia (đã số hóa 100% cơ sở dữ liệu đất đai), ông Hà nhận thấy không quốc gia nào bỏ công chứng khi số hóa cơ sở dữ liệu đất đai. Ngược lại, họ quy định văn bản công chứng là "cổng lọc dữ liệu đầu vào" duy nhất để bảo đảm dữ liệu ghi nhận vào sổ địa chính là dữ liệu "sạch" và an toàn tuyệt đối.

Từ những lý do trên, vị đại biểu Đoàn TP.Hà Nội đề nghị giữ nguyên như hiện hành, quy định công chứng bắt buộc trực tiếp trong luật Đất đai, nhằm bảo vệ tài sản lớn nhất của người dân là "tấc vàng", ngăn ngừa tranh chấp, lừa đảo.

Cùng đó, cần bổ sung quy định về "chuyển đổi số hoạt động công chứng"; bắt buộc kết nối, chia sẻ theo thời gian thực giữa cơ sở dữ liệu về công chứng với cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai, thuế và ngân hàng.

Tại phiên thảo luận dự thảo luật Đất đai sửa đổi ngày 22.10, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, đã đề xuất mở rộng phạm vi bắt buộc công chứng, chứng thực đối với giao dịch thừa kế nhà đất. Theo bà Hạnh, thừa kế là lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tranh chấp pháp lý đặc biệt gay gắt, minh chứng qua việc riêng TP.HCM trong năm 2025 đã tiếp nhận xử lý hơn 58.000 hồ sơ công chứng di chúc và phân chia di sản. Việc duy trì cơ chế thẩm định chặt chẽ là công cụ thiết yếu nhằm xác định chính xác hàng thừa kế, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan và giảm tải áp lực tố tụng. Đồng quan điểm trên, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, nhấn mạnh tính cấp thiết của việc luật hóa trực tiếp danh mục giao dịch bắt buộc công chứng ngay trong luật Đất đai thay vì ủy quyền toàn bộ cho văn bản dưới luật. Quy định như dự thảo hiện xung đột với luật Công chứng hiện hành, đồng thời bộc lộ khoảng trống kiểm soát tính pháp lý trong các giao dịch tài sản giá trị cao. Các đại biểu chỉ ra rằng sự thiếu đồng bộ giữa dự thảo luật Đất đai và luật Nhà ở đang tạo ra sự bất nhất trong hệ thống pháp luật chuyên ngành. Phân tích sâu hơn về khía cạnh chuyển đổi số, ông Đỗ Đức Hồng Hà khẳng định các nền tảng kỹ thuật số như cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai hay VNeID chỉ có thể xác thực danh tính chủ thể cùng dữ liệu quá khứ của thửa đất. Hệ thống điện tử hoàn toàn không thể đánh giá năng lực hành vi dân sự, tính tự nguyện, quan hệ tài sản chung riêng hay nhận thức hệ quả pháp lý của các bên tại thời điểm xác lập thỏa thuận. Thực tiễn từ những quốc gia số hóa toàn diện như Pháp hay Estonia cho thấy văn bản công chứng luôn đóng vai trò là cổng lọc dữ liệu đầu vào duy nhất nhằm bảo đảm an toàn giao dịch.