Đàm phán ba bên Nga - Ukraine - Mỹ và phép thử với triển vọng ngừng chiến

Sau cuộc gặp gần 3 giờ tại Cung điện Constantine ở Saint Petersburg (Nga) ngày 21/10 giữa Tổng thống Nga Vladimir Putin và Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, Điện Kremlin tuyên bố “về nguyên tắc” đã sẵn sàng nối lại đàm phán ba bên với Ukraine và Mỹ khoảng sau ngày 10/11. Phía Ukraine cũng nhanh chóng xác nhận ủng hộ đề xuất trên.

Đây không phải lần đầu các bên nói về kế hoạch đàm phán, nhưng lần này được gắn với nỗ lực của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm thúc đẩy một thỏa thuận dừng chiến. Câu hỏi đặt ra là: Liệu đây có phải phép thử thực sự cho triển vọng ngừng chiến, hay chỉ là một vòng lặp ngoại giao quen thuộc?

Bối cảnh và diễn biến gần nhất

Đầu năm 2026, đại diện 3 nước đã có 3 vòng đàm phán kỹ thuật: 2 lần tại Abu Dhabi, UAE (tháng 1 và 2) và một lần tại Geneva, Thụy Sỹ (tháng 2). Sau đó tiến trình gần như “đình trệ”. Tình hình chiến trường vẫn bế tắc, với các cuộc tấn công tầm xa hàng ngày từ cả hai phía.

Ngày 11/10, Tổng thống Trump tuyên bố cả Nga và Ukraine đều đã đồng ý ngừng tấn công hạ tầng năng lượng của nhau, nhưng thực tế nhanh chóng cho thấy thỏa thuận này không tồn tại trên thực địa. Nga tiếp tục tập kích lưới điện và hệ thống sưởi của Ukraine, trong khi Kiev đáp trả bằng các cuộc tấn công vào cơ sở lọc dầu và xuất khẩu của Nga.

Ngày 20/10, ông Witkoff gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cùng lãnh đạo Phần Lan và Na Uy tại Oslo. Theo các quan chức Mỹ, cuộc thảo luận đạt “tiến bộ có ý nghĩa” về khung hòa bình, bao gồm bảo đảm an ninh dài hạn cho Ukraine, kế hoạch tái thiết kinh tế hậu chiến và kiến trúc an ninh châu Âu rộng hơn. Ngày hôm sau, ông Witkoff bay tới Saint Petersburg.

Cuộc gặp giữa ông Witkoff với Tổng thống Nga Putin diễn ra trong không khí được mô tả là thẳng thắn. Nga thả công dân Mỹ Stephen Hubbard (bị giam hơn 4 năm) như một cử chỉ thiện chí. Trợ lý Tổng thống Nga Yuri Ushakov sau đó thông báo rằng Tổng thống Putin đã đồng ý “về nguyên tắc” trong việc nối lại đàm phán 3 bên vào khoảng giữa tháng 11/2026, với trọng tâm là “xây dựng hệ thống an ninh cho Nga và Ukraine sau khi xung đột kết thúc”. Địa điểm có thể là Abu Dhabi (Các tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất).

Tổng thống Zelensky ngay lập tức phản ứng tích cực. Trong phỏng vấn với hãng tin Fox News và phát biểu với báo giới, ông khẳng định Ukraine ủng hộ đàm phán 3 bên, sẵn sàng thảo luận về ngừng bắn, đình chiến năng lượng, các sáng kiến nhân đạo và trao đổi tù binh. Ông nhấn mạnh ưu tiên “đóng băng và dừng” trên đường chiến tuyến hiện tại, nghĩa là chấp nhận giữ khoảng 75% lãnh thổ, nếu được bảo đảm an ninh vững chắc từ Mỹ và châu Âu.

“Hiện tại chúng ta phải đóng băng, và tôi nghĩ đây là cách thực sự để kết thúc cuộc chiến này”, ông Zelensky nói. Ông cũng bày tỏ hy vọng cuộc gặp diễn ra chậm nhất vào đầu tháng 11 và nhấn mạnh nguyên tắc “không bàn về chúng tôi khi không có chúng tôi”.

Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau khi Moscow đồng ý nối lại đàm phán, thủ đô Kiev đã chứng kiến cuộc tấn công lớn bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) quy mô lớn. 

Lập trường của các bên: Khoảng cách còn lớn

Phía Nga duy trì quan điểm cứng rắn. Cố vấn Tổng thống Nga Yuri Ushakov đánh giá các đề xuất mà Đặc phái viên Steve Witkoff mang từ Oslo “không chứa nhiều nội dung hữu ích” để giải quyết cuộc khủng hoảng tại Ukraine hiện nay.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nhấn mạnh rằng Nga cần “hòa bình lâu dài, chứ không phải ngừng bắn tạm thời”. Các yêu cầu cốt lõi của Nga vẫn bao gồm: (i) Kiểm soát toàn bộ vùng Donetsk; (ii) Ngăn Ukraine gia nhập NATO; (iii) Ký một thỏa thuận toàn diện thay vì đình chiến tạm thời. Nga cũng muốn có tiếng nói trong các thỏa thuận an ninh tương lai của Ukraine. Việc ông Putin sẵn sàng đàm phán được gắn với đánh giá rằng “xung đột đang đi đến hồi kết”, nhưng trên thực tế, quân Nga vẫn nắm thế chủ động trên một số hướng.

Ukraine, dưới áp lực chiến trường và sự phụ thuộc vào viện trợ từ phương Tây, thể hiện sự linh hoạt hơn so với giai đoạn 2022-2023. Việc chấp nhận đóng băng trên đường chiến tuyến hiện tại là “bước lùi” so với yêu cầu khôi phục toàn bộ lãnh thổ theo biên giới năm 1991.

Tuy nhiên, chính quyền Kiev kiên quyết đòi hỏi bảo đảm an ninh thực chất, có thể bao gồm viện trợ vũ khí dài hạn, công nghệ trí tuệ nhân tạo và hệ thống vệ tinh, cũng như cam kết chính trị từ Mỹ và châu Âu, để tránh kịch bản “đình chiến rồi bị tấn công lại”. Ông Zelensky liên tục nhấn mạnh vai trò của Mỹ dưới thời Trump 2.0 và mong muốn châu Âu cũng tham gia.

Nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đóng vai trò trung gian chủ động, thậm chí chịu không ít áp lực. Ông chủ Nhà Trắng nhiều lần bày tỏ thất vọng với tốc độ tiến triển và thúc ép chính quyền Kiev chấp nhận thỏa thuận. Chính quyền Mỹ xem việc khôi phục đàm phán kỹ thuật là bước đệm cho một hội nghị thượng đỉnh lãnh đạo, đồng thời xem xét khả năng gặp gỡ ba bên Tổng thống Donald Trump - Vladimir Putin - Chủ tịch Tập Cận Bình bên lề hội nghị APEC tại Thâm Quyến vào cuối tháng này.

Ông Jared Kushner, con rể ông Trump, cũng tham gia một số cuộc thảo luận từ xa. Cách tiếp cận của Mỹ kết hợp ngoại giao với các ưu đãi kinh tế tiềm năng (như hợp tác năng lượng, phân bón, trung tâm dữ liệu) nhằm tạo động lực cho Moscow.

Châu Âu đóng vai trò hỗ trợ nhưng không phải là bên chính trong định dạng ba bên hiện tại. Các cuộc gặp tại Oslo (Na Uy) cho thấy nỗ lực phối hợp, song các đề xuất mang tính “châu Âu” vẫn bị hoài nghi.

Phân tích triển vọng: Phép thử thực sự hay ảo ảnh?

Giới chuyên gia nhận định, việc cả 3 bên cùng bày tỏ sẵn sàng nối lại đàm phán hòa bình là “tín hiệu tích cực nhất trong nhiều tháng qua”. Nó phản ánh sự mệt mỏi chiến tranh, áp lực kinh tế (đặc biệt với Ukraine về nhân lực và hạ tầng, với Nga về chi phí duy trì chiến dịch) và động lực chính trị của Mỹ trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ (3/11). Định dạng ba bên giúp Ukraine tránh bị “bàn về mà không có mặt”, đồng thời Nga có thể khẳng định vị thế ngang hàng với Mỹ.

Song khoảng cách về nội dung vẫn rất lớn. Nga coi hòa bình là việc Ukraine chấp nhận các yêu cầu lãnh thổ và an ninh của mình. Ukraine xem ngừng chiến là đóng băng hiện trạng kèm bảo đảm để không bị tái chiến. Mỹ muốn một thỏa thuận nhanh, có thể chấp nhận một số thỏa hiệp lãnh thổ để dừng đổ máu và tập trung nguồn lực vào các ưu tiên khác.

Kinh nghiệm lịch sử cho thấy các cuộc đàm phán kỹ thuật trước đây thường tan vỡ khi đụng đến vấn đề cốt lõi. 

Triển vọng ngừng chiến phụ thuộc vào một số yếu tố then chốt, bao gồm: (i) Liệu các bên có thể thống nhất một lộ trình từng bước: Bắt đầu từ ngừng bắn nhân đạo hoặc năng lượng có kiểm chứng, rồi chuyển sang đàm phán lãnh thổ và an ninh. (ii) Vai trò của bảo đảm an ninh; nếu Mỹ và châu Âu đưa ra cam kết đủ mạnh, Ukraine có thể chấp nhận đóng băng; nếu không, Kiev sẽ khó thuyết phục dư luận trong nước. (iii) Áp lực từ chiến trường thực địa: Nếu Nga tin rằng họ đang thắng thế trên các mặt trận, họ ít có động lực nhượng bộ đối với Ukraine. (iv) Yếu tố thời gian và chính trị nội bộ Mỹ, Nga, Ukraine.

Một kịch bản khả dĩ là đàm phán kỹ thuật diễn ra vào giữa tháng 11, tập trung vào các biện pháp xây dựng lòng tin, bao gồm trao đổi tù binh, ngừng tấn công hạ tầng dân sự. Nếu thành công, nó có thể mở đường cho hội nghị thượng đỉnh. Ngược lại, nếu các bên chỉ tái khẳng định lập trường cũ, tiến trình sẽ lại đình trệ, và chiến tranh tiếp tục với cường độ cao trong mùa đông.

Đàm phán ba bên Nga - Ukraine - Mỹ sắp tới là phép thử quan trọng đối với triển vọng ngừng chiến. Nó phản ánh sự thay đổi tương quan lực lượng và ý chí chính trị, đặc biệt từ phía Mỹ. Tuy nhiên, thiện chí ngoại giao chưa đủ nếu không có sự xích lại gần về các vấn đề cốt lõi: lãnh thổ, bảo đảm an ninh và bản chất của “hòa bình”.

Trong lịch sử xung đột kéo dài, các vòng đàm phán thường diễn ra song song với chiến sự và chỉ khi cả hai bên cảm thấy chi phí tiếp tục chiến tranh cao hơn lợi ích, thỏa thuận mới có cơ hội.

Hiện tại, phép thử này vẫn đang mở. Thế giới theo dõi xem các bên có vượt qua được sự nghi kỵ và lợi ích tối đa để hướng tới một giải pháp thực tế, hay cuộc chiến sẽ tiếp tục là “cuộc chiến của sự kiên trì” trong nhiều tháng tới. Đến nay, cửa sổ ngoại giao đang hé mở, nhưng con đường phía trước vẫn đầy chông gai.