Danh thắng đầm Ô Loan: Lạ kỳ đèn dầu gọi tôm

Khi trời chạng vạng, ngư dân làng Tân Hòa (Đắk Lắk) lại chèo ghe ra đầm Ô Loan, thắp đèn dầu dẫn dụ tôm vào bẫy. Nghề chấn tôm truyền thống vẫn là sinh kế của nhiều gia đình qua bao thế hệ.

Ánh đèn dầu trên mặt đầm Ô Loan

Chiều xuống, ánh sáng trên đầm Ô Loan (xã Ô Loan, Đắk Lắk) dần nhạt. Những chiếc ghe nhỏ bắt đầu rời bờ, mang theo lưới, cọc và những chiếc đèn dầu được chuẩn bị cho một đêm đánh bắt.

Giữa thời đại đèn điện và thiết bị chiếu sáng hiện đại, ngư dân làng Tân Hòa vẫn giữ cách làm nghề truyền thống: dùng ánh sáng dầu hỏa để dẫn dụ tôm vào bẫy. Người địa phương gọi đó là nghề chấn tôm, cá, hay chấn đèn, chấn đăng. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi người làm phải am hiểu con nước, hướng gió và tập tính của thủy sản trong đầm.

Ngồi châm dầu vào những chiếc đèn cùng vợ, ông Nguyễn Thanh Tùng (47 tuổi) chuẩn bị cho chuyến đánh bắt như bao buổi chiều khác.

Theo ông Tùng, nhiều người thắc mắc vì sao ngư dân không dùng đèn pin hoặc đèn điện cho sáng hơn. Nhưng với nghề chấn tôm ở Ô Loan, ánh sáng quá mạnh lại không phù hợp.

"Nhiều người hỏi sao không dùng đèn pin, đèn quay điện cho sáng. Tôm đầm Ô Loan lạ lắm! Dùng đèn điện sáng quá là nó sợ, nó lặn mất chứ không bao giờ tới. Nhưng riêng cái ánh sáng đèn thắp bằng dầu hỏa này, nó cứ liu riu, nhập nhoạng giữa đêm. Con tôm thấy ánh sáng liu riu ấy từ xa là cứ thế đi tới, bò thẳng vào miệng bẫy", ông Tùng giải thích.

Không cần mồi nhử

Dụng cụ chấn tôm được người dân gọi bằng cái tên dân dã là "chấn đèn", gồm hai phần chính: mùng lưới và hom chấn.

Phần mùng được cắm dọc theo con nước để dẫn dụ tôm. Phần hom là ngách chui có gắn túi lưới nhỏ, nơi tôm đi theo lưới rồi chui vào và mắc lại.

Điểm đặc biệt của nghề này là không cần dùng mồi nhử. Ngọn đèn dầu đặt đúng vị trí, ánh sáng vừa đủ, kết hợp với hướng gió và dòng nước sẽ giúp dẫn dụ tôm vào bẫy.

Khi trời bắt đầu tối, ngư dân chèo ghe ra những điểm nước phù hợp, cắm cọc, căng mùng chấn rồi lần lượt đặt đèn vào vị trí đã tính toán. Mỗi gia đình thường thả từ 20 - 30 miệng chấn trên mặt đầm.

Từng ngọn đèn được đặt cẩn thận, ánh sáng vừa đủ để tôm nhận ra nhưng không bị gió làm tắt. Xong việc, người dân trở về bờ, để những chiếc đèn chao đảo theo sóng nước suốt đêm.

Đến rạng sáng hôm sau, khi mặt trời chưa vượt khỏi rặng núi ven biển, họ lại chèo ghe ra đầm, kéo lồng và gom tôm. Một đêm đánh bắt vì thế bắt đầu từ lúc chạng vạng, chỉ kết thúc khi trời gần sáng.

Công việc lặp đi lặp lại mỗi ngày, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm tích lũy qua thời gian. Người làm nghề phải biết khi nào đầm có tôm, chọn vị trí đặt chấn ra sao và điều chỉnh ánh đèn thế nào để đạt hiệu quả.

Chạy theo con nước, trông vào may rủi

Theo ngư dân Tân Hòa, sản lượng tôm phụ thuộc nhiều vào thời tiết và trạng thái mặt đầm. Những ngày trời yên, mặt nước lặng, tôm thường đi ít. Khi trời trở gió, mặt đầm có sóng, người dân gọi là đầm "động", tôm bò ra kiếm ăn nhiều hơn.

"Những đêm đầm 'no', gió thổi đều, một đêm người dân có thể thu được 7 - 10 kg tôm, gom đủ cả tôm rang, tôm sú to bằng ngón tay. Nhưng cũng có đêm đầm 'đói', mò mẫm cả đêm gió rét chỉ thu về vài ba lạng, kiếm tiền mua gạo", ông Tùng bộc bạch.

Cùng chồng chuẩn bị lưới, bà Nguyễn Thị Minh Biển (45 tuổi), cho biết công việc của gia đình kéo dài từ chiều tối đến rạng sáng. Sau khi thả chấn, hai vợ chồng chờ đến sáng để thu hoạch.

Theo bà Biển, tôm bắt bằng chấn đèn còn sống, nhảy tanh tách nên được thương lái ưa chuộng. Nếu đánh bắt thuận lợi, mỗi ngày gia đình có thể thu nhập từ 300.000 - 600.000 đồng.

"Ở đây, nhiều gia đình làm nghề chấn tôm lắm, phụ nữ hay đàn ông đều làm. Nghề này, chúng tôi làm từ nhỏ rồi bám trụ đến bây giờ. Nhờ cái nghề này, gia đình tôi mới có tiền trang trải cuộc sống, giờ mình cứ bám đầm đến khi già thì thôi…", bà Biển cười nói.

Thu nhập không cố định, bởi sản lượng thay đổi theo từng đêm. Có hôm ghe trở về đầy tôm, nhưng cũng có chuyến gần như không thu được gì. Dù vậy, người làm nghề vẫn tiếp tục bởi đây là công việc họ đã quen thuộc từ nhỏ.

Một nghề gắn với nhiều thế hệ

Với cư dân ven đầm Ô Loan, chấn tôm bằng đèn dầu không chỉ là phương thức khai thác thủy sản. Nghề còn gắn với kinh nghiệm của cha ông, được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Gần 50 năm gắn bó với mặt đầm, những người làm nghề vẫn dựa vào con nước, hướng gió và ánh đèn dầu để kiếm sống. Không có máy móc hiện đại, họ dựa vào sự am hiểu môi trường tự nhiên và kinh nghiệm tích lũy qua từng chuyến ghe.

Tuy nhiên, khi nguồn lợi thủy sản biến động, công việc truyền thống cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Sản lượng đánh bắt không ổn định khiến thu nhập của các gia đình phụ thuộc nhiều hơn vào điều kiện tự nhiên.

Dẫu vậy, khi chiều buông trên Ô Loan, những chiếc ghe vẫn lần lượt rời bờ. Trên mỗi ghe, ngọn đèn dầu lại được châm sáng, soi xuống mặt nước để bắt đầu một đêm mưu sinh.

Những đốm sáng nhỏ ấy không chỉ dẫn tôm vào bẫy. Chúng còn là dấu hiệu cho thấy một nghề truyền thống vẫn đang được người dân gìn giữ giữa những đổi thay của cuộc sống.

Ánh đèn dầu trên mặt đầm Ô Loan

Không cần mồi nhử

Chạy theo con nước, trông vào may rủi

Một nghề gắn với nhiều thế hệ

Danh thắng đầm Ô Loan - Kỳ 3: Sò huyết, cua huỳnh đế vang bóng một thời