Đất khô hạn sẽ lan rộng, phủ hơn 40% đất liền Trái đất?

Một nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí Environmental Research Letters chỉ ra rằng khí hậu toàn cầu tiếp tục nóng lên sẽ thúc đẩy quá trình mở rộng các vùng đất khô hạn, dự kiến chiếm tới 40,28% tổng diện tích đất liền Trái Đất vào cuối thế kỷ này. Nhóm chuyên gia do các nhà khoa học thuộc Viện Lâm nghiệp Trung Quốc dẫn đầu đã phân tích dữ liệu khí tượng giai đoạn 1960 - 2023 kết hợp mô hình CMIP6 nhằm lập bản đồ và dự báo xu hướng biến đổi khí hậu diễn ra trên quy mô lớn. Kết quả phân tích ghi nhận diện tích khô hạn giai đoạn 1994 - 2023 đạt khoảng 38,58% diện tích lục địa (ngoại trừ Nam Cực), và tỉ lệ này sẽ tăng nhanh theo các kịch bản phát thải khí nhà kính trong giai đoạn 2071 - 2100. Điểm khác biệt cốt lõi của công trình nghiên cứu lần này so với các mô hình trước đây là việc tích hợp cơ chế sinh học khi nồng độ CO₂ tăng cao làm ảnh hưởng trực tiếp đến sự thoát hơi nước của cây trồng. Khi lượng carbon dioxide gia tăng trong bầu khí quyển, các khí khổng trên bề mặt lá thực vật có xu hướng khép lại một phần nhằm hạn chế tình trạng thất thoát lượng nước quý giá bên trong mô tế bào. Việc cập nhật phản ứng sinh lý này đã làm thay đổi đáng kể phương pháp tính toán lượng nước bốc hơi thực tế, từ đó giúp xây dựng bản đồ dự báo nguy cơ khô hạn đạt độ chính xác cao hơn. Dựa trên các kịch bản phát thải cao nhất, diện tích vùng đất khô hạn trên phạm vi toàn cầu dự báo sẽ tăng thêm khoảng 2,37 triệu km², một con số tương đương toàn bộ lãnh thổ Algeria hoặc 30% diện tích Úc. Đáng chú ý, các vùng siêu khô hạn được dự báo là khu vực chịu tốc độ tăng trưởng diện tích mạnh mẽ nhất, gây ra những biến đổi nghiêm trọng đến cấu trúc địa lý của nhiều quốc gia. Lục địa Úc, nơi vốn được ghi nhận là vùng đất có con người sinh sống khô hạn nhất thế giới, sẽ tiếp tục là nơi chứng kiến sự biến đổi khí hậu khắc nghiệt và sâu sắc nhất. Sau Úc, quốc gia Nam Mỹ Brazil cùng với nhiều vùng sinh thái rộng lớn tại khu vực châu Phi được dự báo sẽ đối mặt với quá trình suy thoái đất và gia tăng mức độ khô hạn nghiêm trọng. Mặc dù tỉ lệ dự báo 40,28% đáng lo ngại, con số này vẫn thấp hơn đáng kể so với mức ước tính 56% từng được công bố trong một số công trình nghiên cứu trước đây. Dù vậy, làn sóng mở rộng của các điều kiện thời tiết khô hạn vẫn đặt ra muôn vàn thách thức to lớn đối với hệ sinh thái tự nhiên và an ninh nguồn nước toàn cầu. Một khía cạnh nghịch lý đáng chú ý được giới khoa học chỉ ra là hiện tượng suy giảm nguồn nước ngầm và nước ngọt từ đất liền chảy ra đại dương đang trở thành tác nhân chính khiến mực nước biển dâng nhanh. Tốc độ dâng cao của mực nước biển do nguồn nước lục địa sụt giảm thậm chí đã vượt qua cả tác động trực tiếp từ quá trình tan chảy của các khối băng khổng lồ tại hai cực Trái Đất. Sự chuyển dịch khối lượng nước khổng lồ từ lục địa ra biển không chỉ làm biến đổi dòng chảy địa chất mà còn đẩy nhanh tiến trình biến đổi khí hậu toàn cầu. Sự suy giảm nghiêm trọng lượng nước ngọt tích tụ trong lòng đất cùng với sự gia tăng hạn hán trên diện rộng đang trực tiếp làm sụt giảm khả năng tự phục hồi của các thảm thực vật tự nhiên. Các quốc gia thuộc khu vực nhiệt đới và bán khô hạn sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nước sạch gay gắt phục vụ cho cả sinh hoạt dân sinh lẫn các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Hiện tượng này làm đứt gãy chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu, đồng thời đe dọa trực tiếp đến nỗ lực hoàn thành các mục tiêu phát triển bền vững do Liên Hợp Quốc đề ra. Các chuyên gia cảnh báo rằng sự thay đổi diện tích đất khô hạn sẽ kéo theo những đợt sóng di cư bộc phát của hàng triệu người dân nhằm tìm kiếm môi trường sống và nguồn nước ổn định hơn. Áp lực dân số gia tăng tại các vùng đô thị còn lại sẽ gây ra những khủng hoảng hạ tầng nghiêm trọng, đòi hỏi chính phủ các nước phải nhanh chóng xây dựng chiến lược ứng phó dài hạn. Quản lý bền vững tài nguyên nước và chuyển đổi cơ cấu cây trồng thích ứng với điều kiện khắc nghiệt được coi là giải pháp cấp bách hàng đầu hiện nay. Nghiên cứu vừa công bố đã mang lại cái nhìn toàn diện và thực tế hơn về kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu trong những thập kỷ sắp tới của thế kỷ 21. Mặc dù các con số dự báo có phần lạc quan hơn các nghiên cứu cũ, tính chất nghiêm trọng của tình trạng suy thoái môi trường đất vẫn đòi hỏi sự hợp tác quốc tế chặt chẽ. Việc cắt giảm khí nhà kính kết hợp với các giải pháp kỹ thuật sinh học sẽ là chìa khóa then chốt để bảo vệ sự sống và hệ sinh thái Trái Đất trước nguy cơ hoang mạc hóa.