‘Dấu vân tay của phố’ - đã đến lúc dễ đi lạc ở Hà Nội

Dấu vân tay của phố (NXB Hà Nội và Công ty Nhã Nam) là một lần nữa nhà Hà Nội học Nguyễn Trương Quý viết về Hà Nội, sau những Tự nhiên như người Hà Nội, Ăn phở rất khó thấy ngon, Còn ai hát về Hà Nội, Một thời Hà Nội hát - Tim cũng không ngờ làm nên lời ca, Hà Nội bảo thế là thường, Triệu dấu chân qua những cửa ô…

Ông đặt tên Dấu vân tay của phố cho cuốn sách vừa là tản văn vừa là khảo cứu của mình. Có vẻ như ông vẫn muốn đi tìm một định nghĩa người Hà Nội, tìm "ADN" của Hà Nội hay sao?

Nhà Hà Nội học Nguyễn Trương Quý: Cuốn sách phản ánh đúng cuộc hành trình bấy lâu nay của tôi khi đi lại trên thực địa khung cảnh Hà Nội lẫn trên những tài liệu lưu trữ. Thật ra lúc đầu tôi có ý lấy tên là Hà Nội những cuộc điền dã, nhưng rồi một cái tên có tính ẩn dụ hơn đã được chọn.

ẢNH: NVCC

Chính cái lúc nhiều biến chuyển ở đô thị này, nhu cầu định nghĩa mình là ai trong hình hài thành phố mỗi ngày một khác càng cao. Mình cũng cần phải bận tâm đến quán phở hay cái vườn hoa gần nhà, phòng tập gym của mình… sẽ ra sao chứ! Thật sự đã đến lúc chúng ta dễ đi lạc ở chính Hà Nội, lúc nào cũng phải mở điện thoại ra xem Google Maps gợi ý đường nào nhanh nhất. Thế thì có vẻ như mình đang mất tự tin về chính mình giữa thành phố rồi, do đó mình lại cần kiểm lại trí nhớ và ký ức của mình. Cuốn sách cũng từ những nhu cầu đó thôi.

Có những chủ đề nhỏ nhắn, nhưng trong Dấu vân tay của phố lại trở thành những câu chuyện không những dài, mà còn nhiều chi tiết. Cây Hà Nội, điện Hà Nội, ăn mì chính ở Hà Nội… Tìm tư liệu cho những thứ nhỏ xíu như vậy khó và thú vị thế nào, thưa ông?

Việc tìm tư liệu thường xuyên xảy ra cảnh trên đường đi tìm một thứ khác thì nhặt được thứ này. Cái khó chính là chỗ mình ngay lập tức phải làm một cái thư viện lưu trữ cho những mẩu ấy, chưa thể làm gì với chúng ngay nhưng cũng phải có thời gian không quá lâu để quay lại với chúng.

Muốn có một con đường di sản kể được nhiều điều thì đương nhiên trên con đường ấy phải còn những dấu tích của các thời đại làm bằng cớ.

Thứ hai là đầu mình luôn phải hình dung chi tiết này dùng cho mạch ý này, chi tiết kia lại hợp để nói ý khác hay bài khác. Khó nhất là liều lượng dùng, rồi phải minh định chúng. Nhiều khi tìm được nhiều mà lại chẳng dùng được hết.

Ví dụ chuyện về điện ở Hà Nội. Vốn dĩ chùm bài về điện ra đời từ sự kiện kỷ niệm 130 năm "nhà máy đèn Bờ Hồ" (tức là nhà máy điện đầu tiên tại Hà Nội, ở phố Đinh Tiên Hoàng).

ẢNH: NVCC

Với một đề tài khô khan như vậy, lại phải viết theo từng vấn đề, khá là thách thức cho người đọc nếu mình cứ bám theo các số liệu. Tôi đi tìm những điều khác, chẳng hạn liệu người thời nay khi ê hề ánh sáng thâu canh có thể đồng cảm với người xưa về những niềm hạnh phúc khi cuộc sống được thắp sáng dù chỉ bằng vài ngọn đèn tối thiểu không? Tôi thấy người xưa hình như là nâng niu hạnh phúc nhiều hơn, một mỹ nhân dưới "ánh điện lừa người" cũng đủ hạ gục một anh chàng si tình. Những câu thơ về ánh sáng chảy tràn trề niềm hy vọng. Giờ hình như ta khó thấy quá!

Chuyện mì chính cũng thế, chúng được tiếp nhận với vị trí nghiễm nhiên trong tủ gia vị các gia đình hay nhà hàng, mà bây giờ lại bị kỳ thị...

Trong cuốn sách có những bức tranh nho nhỏ ông vẽ. Vì sao tới cuốn này chúng mới xuất hiện?

Thật ra thì tôi vẽ phong cảnh nhiều. Khi làm bản thảo, tôi nhiều lúc bị bế tắc và cảm thấy mất hết hứng viết cũng như gọt giũa. Cũng rất may là bằng việc ký họa lại những khung cảnh liên quan các địa điểm khảo cứu, tôi có hứng thú trở lại với việc điều chỉnh các bài viết. Chúng định vị lại lộ trình mình đã tưởng như quen đến nhàm, có lúc bất ngờ khiến mình nảy ra nhiều ý mới.

ẢNH: NVCC

Trong sách có bức ảnh về một ngôi nhà vườn trong làng Hoàng Mai. Nó như một hiếm hoi còn sót lại có một làng quê từng nhiều ao hồ mà giờ đây đã bị "khô hóa". Cũng có những ký ức đã biến đổi như hình ảnh của khu tập thể Trung Tự - thiên đường trí thức xưa. Có nhiều di sản may mắn vẫn còn tồn tại. Theo ông, với quan điểm di sản là nguồn lực, để chúng được lưu giữ và gần gũi, sinh lợi, Hà Nội nên làm thế nào ?

Muốn có nhiều ngôi nhà vườn thì một đời sống của chủ nhân phải có một nhịp chậm rãi vừa đủ, một sự phong lưu nhất định và thế nghĩa là họ phải có một sự đảm bảo về sinh kế.

Muốn có một con đường di sản kể được nhiều điều thì đương nhiên trên con đường ấy phải còn những dấu tích của các thời đại làm bằng cớ.

ẢNH: NVCC

Sự gần gũi của di sản đối với ai cũng vậy, là phải khiến họ cảm thấy mình "đọc hiểu" được. Tôi hơi e ngại xu thế khuôn sáo hóa di sản. Bao nhiêu đời người các thế hệ trước dù không được học hành chữ vuông trên các hoành phi câu đối nhưng có khi họ lại hiểu sâu sắc thứ mà họ đang gìn giữ.