Đề xuất "Khải hoàn môn" bên hồ Gươm: Đặt ở đâu mới thực sự là biểu tượng?

UBND phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam đang lấy ý kiến cộng đồng về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Trong phương án này, công trình biểu tượng mang tên “Khải hoàn môn” tại quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục trở thành đề xuất được người dân đặc biệt quan tâm. Trao đổi với phóng viên Dân trí, các chuyên gia cho rằng câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc, mà trước hết là ý nghĩa và vị trí công trình. KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Kiến trúc sư trưởng TP Hà Nội, đề nghị cần nhìn lại toàn bộ cấu trúc không gian trước khi quyết định. Theo ông, quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục từng được nghiên cứu, tổ chức thi tuyển phương án cải tạo nhằm tăng kết nối với trục Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường và không gian hồ Hoàn Kiếm. Một phương án đã được lựa chọn, nhưng việc triển khai sau đó không đạt kỳ vọng bởi vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau về mức độ hài hòa với cảnh quan xung quanh. Bên cạnh câu chuyện cải tạo quảng trường, ý tưởng đặt cột mốc số 0 tại khu vực hồ Gươm cũng từng được đề cập nhưng chưa trở thành hiện thực. Những tiền lệ này, theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, cho thấy mọi biểu tượng mới xuất hiện ở trung tâm hồ Gươm đều cần một lý giải chặt chẽ, thuyết phục và có cơ sở. Không gian hồ Gươm vốn nhạy cảm về lịch sử, văn hóa, cảnh quan, nên một công trình mới không thể chỉ được lựa chọn vì khu vực đó còn khoảng trống. Với tên gọi “Khải hoàn môn”, chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm lưu ý rằng chữ “môn” vốn mang nghĩa cánh cửa, điểm bước vào hoặc nơi đánh dấu sự chuyển tiếp. Vì vậy, công trình này phải gắn với cấu trúc không gian, hướng tiếp cận và ý nghĩa đô thị cụ thể, thay vì đứng độc lập như một vật thể trang trí. Cách đặt tên cũng đặt ra yêu cầu phải xác định rõ cánh cửa ấy mở vào đâu, dẫn tới không gian nào và kể câu chuyện gì về Hà Nội. Ở nhiều thành phố trên thế giới, những “Khải hoàn môn” nổi tiếng thường gắn với bối cảnh lịch sử, sự kiện quan trọng và các trục không gian rõ ràng. Chúng không đơn thuần được đặt vào một vị trí còn trống, mà thường đóng vai trò định hình ký ức đô thị, tổ chức giao thông hoặc tạo điểm nhấn cho một tuyến cảnh quan. Từ kinh nghiệm đó, Hà Nội cần trả lời cụ thể công trình sẽ nằm ở đâu, giữ vai trò gì trong tổng thể và tạo thêm giá trị nào cho hồ Gươm. KTS Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh, nếu “Khải hoàn môn” được lựa chọn, vị trí của công trình phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, cùng với lý do đặt tại vị trí ấy. Mọi can thiệp lớn vào khu vực hồ Gươm cần trải qua nghiên cứu chuyên môn, phản biện độc lập và quá trình lấy ý kiến rộng rãi từ cộng đồng. Đây không chỉ là câu chuyện chọn một mẫu kiến trúc đẹp, mà còn là quyết định tác động lâu dài tới bộ mặt, ký ức và trải nghiệm của trung tâm Hà Nội. TS.KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cũng cho rằng Hà Nội cần bình tĩnh, thận trọng và dành thêm thời gian xem xét các phương án. Theo ông, những ý tưởng quan trọng nên được trưng bày công khai, để người dân cùng giới chuyên môn có cơ hội góp ý trước khi cơ quan chức năng đưa ra quyết định. Kiến trúc khó đạt sự đồng thuận tuyệt đối, nhưng một công trình chỉ thực sự thành công khi hòa hợp với không gian xung quanh và được cộng đồng chấp nhận. Riêng khu vực phía Đông hồ Gươm, ông Ngô Doãn Đức nghiêng về phương án tăng diện tích cây xanh, hình thành công viên mở, sinh động và phục vụ nhiều hoạt động khác nhau. Khi ga metro ngầm đi vào hoạt động trong tương lai, lượng người tiếp cận khu vực trung tâm được dự báo tăng đáng kể, kéo theo nhu cầu nghỉ ngơi, thư giãn, thưởng ngoạn cảnh quan và tham gia hoạt động văn hóa cộng đồng. Vì thế, trước khi dựng một công trình quy mô lớn, Hà Nội cần cân nhắc công năng phục vụ người dân, sức chịu tải cảnh quan và giá trị lâu dài mà phương án đó mang lại.