Đề xuất tăng đầu tư cho quỹ BHYT từ gói bổ sung, thuế thuốc lá, rượu bia

Ngày 28/8, Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp với Bộ Y tế tổ chức hội nghị khoa học toàn quốc năm 2026 với chủ đề “Nghiên cứu và ứng dụng trong y học”.

Quỹ BHYT chịu sức ép khi nhu cầu chi trả tăng

Theo các chuyên gia, Việt Nam đang đứng trước một “cửa sổ cơ hội” quan trọng, với độ bao phủ bảo  hiểm y tế (BHYT) gần như toàn dân và nguồn lực tài chính công cho y tế còn dư địa. Hiện chi tiêu y tế của Chính phủ mới tương đương khoảng 2% GDP, trong khi mức chuẩn được báo cáo dẫn theo WHO là 5% GDP.

Tuy nhiên, dư địa này đang thu hẹp do dân số già hóa, bệnh không lây nhiễm gia tăng, hiện chiếm 81% số ca tử vong. Chi phí khám, chữa bệnh BHYT đã tăng khoảng 8 lần trong 14 năm, lên 123.000 tỷ đồng năm 2023.

Bên cạnh đó, chi tiền túi hiện ước tính chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế. Năm 2024, quỹ bảo hiểm y tế (BHYT) chi trả khoảng 140.000 tỷ đồng cho chi phí khám, chữa bệnh. Tuy nhiên, các hộ gia đình vẫn phải tự chi trả khoảng 21.500 tỷ đồng dưới hình thức tiền túi.

Trong khi đó, Nghị quyết 72 cũng đã đặt mục tiêu giảm chi tiền túi của người dân xuống dưới 30% tổng chi y tế, tăng chi y tế công và tiến gần chuẩn bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân vào 2030.

Vấn đề đặt ra làm thế nào để huy động thêm nguồn lực theo cách bảo đảm tính bền vững về tài chính, khả thi về mặt chính trị và được triển khai theo một lộ trình hợp lý.

Mở rộng nguồn lực để giảm chi tiền túi

Tại phiên thảo luận về đổi mới tài chính y tế nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện BHYT toàn dân trong giai đoạn mới, bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế) cho biết nguồn quỹ BHYT có hạn, trong khi mức đóng đã duy trì trong nhiều năm.

Do đó, bên cạnh việc sử dụng quỹ hiệu quả hơn, tăng cường quản lý minh bạch, liên thông dữ liệu, cần đổi mới cơ chế tài chính.

Theo bà, với một số thuốc đắt tiền, hiện người bệnh chỉ được BHYT chi trả 50%, 70%, nên nhu cầu chi trả từ phía người bệnh vẫn còn lớn. Nếu vẫn duy trì mức đóng như hiện nay, chắc chắn sẽ khó cân đối quỹ BHYT về dài hạn.

“Bên cạnh đó Nghị quyết 72 và Chỉ thị 52 đặt ra nhiều chính sách, quyền lợi cần được chi trả cho người dân. Vì vậy, cần có những nguồn tài chính mới, mang tính đột phá để đáp ứng nhu cầu mở rộng quyền lợi BHYT”, bà Trang nhấn mạnh.

Theo Thạc sĩ Hoàng Trung Tuấn, Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế), việc đổi mới cơ chế tài chính BHYT dự kiến được triển khai theo từng bước, trong đó có tăng mức đóng BHYT từ năm 2027 theo lộ trình và thí điểm đa dạng hóa các gói BHYT, phát triển BHYT bổ sung theo nhu cầu của người dân.

Một trong những hướng được thảo luận là đa dạng hóa nguồn thu cho quỹ BHYT, trong đó nghiên cứu sử dụng một phần nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường để đầu tư cho phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc và phát hiện sớm bệnh, đặc biệt là bệnh không lây nhiễm.

Theo TS Jennifer Gill, Phó Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London, để tăng nguồn lực cho y tế và giảm áp lực tài chính lên người bệnh, Việt Nam có thể tập trung vào ba trụ cột.

Thứ nhất, tăng nguồn thu công. Bên cạnh phân bổ ngân sách nhà nước cho y tế, có thể nghiên cứu dành một phần nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe như thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường, cũng như một phần nguồn thu từ xổ số cho y tế.

Thứ hai, tăng cường nguồn lực từ phía người sử dụng dịch vụ thông qua cơ chế tài chính gộp, với BHYT là trọng tâm. Đồng thời, có thể nghiên cứu các cơ chế bổ sung như BHYT bổ sung và tài khoản tiết kiệm y tế.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, trong đó có các cơ chế như Thỏa thuận tiếp cận có quản lý (MEA) và Chương trình hỗ trợ tiếp cận thuốc cho bệnh nhân (PAP).

Theo TS Jennifer Gill, MEA có thể giúp người bệnh tiếp cận các thuốc mới có chi phí cao, đồng thời hạn chế rủi ro tài chính thông qua các thỏa thuận chia sẻ rủi ro giữa bên chi trả và nhà sản xuất.

Nhiều quốc gia đã áp dụng MEA để tăng khả năng tiếp cận thuốc mới mà không gây áp lực quá lớn lên ngân sách. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, Việt Nam cần tăng cường năng lực đánh giá công nghệ y tế, xây dựng cơ sở dữ liệu, hệ thống giám sát và đội ngũ có chuyên môn đàm phán.

Bên cạnh đó, Chương trình hỗ trợ thuốc cho bệnh nhân (PAP) được đánh giá là giải pháp có thể triển khai trong ngắn hạn để cải thiện khả năng tiếp cận các thuốc có chi phí cao. Thông qua chương trình này, nhà sản xuất hỗ trợ thuốc cho bệnh nhân, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các liệu pháp điều trị đắt tiền.

Cơ chế đã được thiết lập tại Việt Nam, có thể được triển khai nhanh chóng với những thay đổi về luật hoặc quy định hạn chế.