Tuy nhiên, hiệu quả của những biện pháp này không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm ngặt của quy định mà còn chịu tác động từ điều kiện thị trường, năng lực thực thi và khả năng thích ứng của các chủ thể liên quan. Một số quốc gia đã phải điều chỉnh biện pháp quản lý nghiêm ngặt trong nỗ lực kiểm soát tác hại thuốc lá để thích ứng diễn biến thị trường.
Chính sách thích ứng với thị trường
Năm 2004, Bhutan ban hành lệnh cấm toàn diện đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá truyền thống, trở thành một trong những quốc gia áp dụng biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt nhất. Tuy nhiên, đến năm 2021, Chính phủ nước này đã bãi bỏ quy định cấm và thiết lập lại khung quản lý nhằm kiểm soát, thu hẹp không gian hoạt động của thị trường bất hợp pháp. Trên thực tiễn, việc hạn chế nguồn cung hợp pháp không đồng nghĩa nhu cầu tiêu dùng lập tức biến mất.
Khi các giao dịch chuyển ra ngoài hệ thống chính thức, cơ quan chức năng sẽ phải đối mặt nhiều khó khăn hơn trong công tác giám sát. Vì vậy, điều chỉnh phương thức quản lý có thể là giải pháp nhằm khôi phục khả năng kiểm soát thị trường mà vẫn duy trì mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bhutan đã điều chỉnh chính sách kiểm soát thuốc lá vào năm 2021 nhằm tăng cường quản lý và thu hẹp không gian hoạt động của thị trường bất hợp pháp.
Tương tự, Maldives cũng ghi nhận sự điều chỉnh đáng chú ý. Năm 2025, Maldives đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vinh danh về những nỗ lực kiểm soát nghiêm ngặt thuốc lá và duy trì mức thuế cao. Tuy nhiên, trước sự gia tăng của hoạt động thương mại trái phép, đến tháng 7/2026, Quốc hội Maldives đã thảo luận thông qua và Tổng thống Mohamed Muizzu ban hành Luật sửa đổi, giảm 50% thuế nhập khẩu và điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá.
Thực tiễn nêu trên tại hai quốc gia Bhutan và Maldives, nơi ban hành và thực thi chính sách kiểm soát chặt chẽ, sau đó phải điều chỉnh, cho thấy sự cần thiết phải kết hợp giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe lâu dài với lộ trình triển khai hợp lý và có thể điều chỉnh dựa trên dữ liệu thực tế. Đây cũng là vấn đề cần được xem xét khi các quốc gia tiếp tục nâng cao tiêu chuẩn về hình ảnh cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá. Các nhà hoạch định chính sách tại đây cho biết, sự thay đổi này là giải pháp thích ứng cần thiết nhằm bảo đảm tính minh bạch của thị trường nội địa.
Một quốc gia Nam Á khác là Bangladesh cũng từng điều chỉnh một số quy định hạn chế liên quan đến kinh doanh thuốc lá chỉ sau 6 tháng ban hành nhằm giảm áp lực cho việc chống buôn lậu và củng cố năng lực giám sát.
Từ góc độ nghiên cứu, công trình của Robert Beaglehole và cộng sự, công bố trên tạp chí y khoa uy tín The Lancet năm 2026 về quá trình kiểm soát thuốc lá tại New Zealand cũng cung cấp những dữ liệu đáng chú ý. Nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện về tốc độ giảm tỷ lệ hút thuốc trong bối cảnh áp dụng các giải pháp giảm hại khác, đồng thời chưa xác lập được mối quan hệ nhân quả giữa những biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt như giảm số lượng điểm bán, giảm nồng độ nicotine hay cấm bán thuốc lá theo thế hệ với tốc độ giảm tỷ lệ hút thuốc tại quốc gia này.
Những trường hợp trên cho thấy mức độ nghiêm ngặt của một biện pháp không phải là yếu tố quyết định hiệu quả. Trong quản trị y tế công cộng, việc duy trì mục tiêu dài hạn cần đi cùng khả năng đánh giá tác động, nhận diện những vấn đề phát sinh và linh hoạt điều chỉnh cách thức thực hiện dựa trên dữ liệu thực tế.
Bài học về tính khả thi cũng đặt ra nhiều góc nhìn đáng lưu tâm đối với một trong những công cụ kiểm soát tác hại thuốc lá được sử dụng rộng rãi hiện nay: Hình ảnh cảnh báo sức khỏe trên bao bì sản phẩm. Theo Điều 11, Công ước khung về kiểm soát thuốc lá của WHO, cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 30% diện tích các mặt trưng bày chính và được khuyến nghị từ 50% trở lên. Trên thực tế, nhiều thị trường đã lựa chọn lên 65%, 75% hoặc 85%.
Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích cảnh báo luôn được xem xét trong mối quan hệ với các yêu cầu khác về bao bì và quản lý hàng hóa. Việc mở rộng diện tích cảnh báo ở mức cao trong thời gian ngắn có thể gây khó khăn khi doanh nghiệp khi vừa phải thay đổi quy cách bao bì, vừa bảo đảm các thông tin bắt buộc được thể hiện rõ ràng, đáp ứng quy định pháp luật. Vì vậy, khả năng tuân thủ cần được đánh giá như một yếu tố quan trọng trong quá trình điều chỉnh tiêu chuẩn bao bì, thay vì chỉ xem đây là thay đổi về hình thức sản phẩm.
Lộ trình thực hiện bảo đảm hiệu quả thực thi
Tại Việt Nam, vấn đề này càng đáng quan tâm trong bối cảnh hoạt động buôn lậu đang dịch chuyển sang những phương thức giao dịch trên nền tảng kỹ thuật số. Trong hội nghị triển khai Chỉ thị số 25/2026/CT-TTg về chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá do Ban Chỉ đạo 389 quốc gia tổ chức vào đầu tháng 8 vừa qua tại Thành phố Hồ Chí Minh, các cơ quan chức năng đã làm rõ những diễn biến phức tạp của hoạt động thương mại bất hợp pháp. Thực tế này đặt ra yêu cầu bảo đảm thông tin hàng hóa rõ ràng, đồng thời nâng cao khả năng nhận diện, kiểm tra và xử lý các sản phẩm lưu thông ngoài hệ thống quản lý.
Do đó, khi xem xét điều chỉnh các tiêu chuẩn bao bì, việc tính toán tác động đối với hoạt động sản xuất, phân phối và kiểm soát thị trường trước tiên là điều kiện cần thiết để hạn chế những khó khăn phát sinh trong quá trình thực thi. Không chỉ tác động đến cách nhận diện sản phẩm, thay đổi quy cách bao bì còn liên quan trực tiếp đến vận hành công nghiệp.
Doanh nghiệp phải rà soát danh mục, thiết kế lại mẫu in, khắc mới trục in ống đồng, hiệu chuẩn dây chuyền đóng gói và phối hợp với đối tác trong chuỗi cung ứng. Với các nhãn hiệu quốc tế, quá trình này còn có thể liên quan đến phê duyệt của chủ sở hữu và các thỏa thuận thương mại.
Liên minh châu Âu đã tính đến yêu cầu chuyển đổi khi ban hành Chỉ thị sản phẩm thuốc lá 2014/40/EU, nâng diện tích cảnh báo sức khỏe lên 65%, dành 24 tháng cho việc chuẩn bị triển khai, cộng thêm thời gian chuyển tiếp 12 tháng đối với các sản phẩm đã được sản xuất hợp pháp và đáp ứng những điều kiện liên quan. Cách tổ chức này góp phần giảm nguy cơ lãng phí hàng tồn kho và xáo trộn trong hệ thống phân phối.
Theo các chuyên gia, đối với Việt Nam, việc nâng dần diện tích cảnh báo 65%-75%-85% đi kèm nhịp giãn cách từ 3-5 năm giữa mỗi nấc điều chỉnh có thể được xem như cách tiếp cận tham chiếu khi cân nhắc lộ trình điều chỉnh phù hợp theo từng thời kỳ, như được quy định tại khoản 7, Điều 15, Luật Phòng chống tác hại thuốc lá hiện hành.
Điều này góp phần thiết lập cơ sở đánh giá tác động cụ thể của các quy định, trong khi vẫn bảo đảm mục tiêu chính sách và sự thích nghi của doanh nghiệp, người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, công tác tham vấn các bên chịu tác động, đánh giá chi phí tuân thủ, lợi ích sức khỏe kỳ vọng và diễn biến của thị trường phi pháp không chỉ là yêu cầu bắt buộc của quy trình lập pháp mà còn giúp các nhà làm luật xác định cách thức triển khai phù hợp hơn.
Nhìn lại bài học từ các quốc gia trên, soi chiếu thực tiễn tại Việt Nam, giá trị lớn nhất của kinh nghiệm quốc tế không phải là lựa chọn biện pháp nghiêm ngặt hay nới lỏng, mà là khả năng nhận diện khi nào một công cụ cần được điều chỉnh và điều chỉnh đến đâu để phục vụ tốt hơn mục tiêu ban đầu. Với các tiêu chuẩn cảnh báo trên bao thuốc lá, một lộ trình dựa trên dữ liệu, có thời gian chuyển tiếp và gắn với kiểm soát thị trường sẽ tạo nền tảng để mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng triển khai bền vững trong thực tế.
PHI HÙNG