Định danh giá trị sâm Việt: Giữa 'loạn' thị trường, tìm hướng đi cho sâm Lai Châu - Thanh Niên

Sâm Lai Châu đang vô tình bị hiểu sai giá trị, dù nó là một dược liệu quý. Nhưng để khẳng định giá trị thật, phát triển đúng hướng, các nhà khoa học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp… cho rằng phải có hướng đi phù hợp.

Không chỉ là chuyện lấy lại uy tín, trồng thêm bao nhiêu héc ta, tương lai sâm Lai Châu (SLC) đang đặt ra bài toán lớn hơn là làm sao biến loài cây quý, hiếm, bản địa thành sản phẩm giá trị cao, có thị trường và kiểm chứng bằng khoa học... Những vấn đề này đã được các nhà quản lý, nhà khoa học, người trồng sâm, doanh nghiệp hiến kế trong hội thảo khoa học "Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc" diễn ra vào ngày 19.9.

Từ cây sâm quý đến ngành dược liệu giá trị cao

PGS-TS Nguyễn Văn Tập, Ủy viên Ban Dược liệu và danh pháp Hội đồng dược điển và dược thư, cho rằng muốn chủ động chuỗi sản xuất phải thay đổi phương thức canh tác. "Tôi đề nghị chúng ta nên trồng SLC theo mô hình công nghiệp như của Hàn Quốc, Nhật Bản. Chỉ một khi chúng ta chủ động làm được như vậy thì mới chủ động được tất cả mọi thứ", ông Tập phát biểu.

Nhưng công nghiệp hóa không đồng nghĩa mở rộng diện tích bằng mọi giá. TS-BS Phạm Xuân Đà (Trường ĐH Y Dược - ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng trước khi mở rộng phải có giống xác thực, tiêu chuẩn vùng trồng, quy trình canh tác, chất lượng, chế biến, thị trường, cơ chế bảo đảm lợi ích cộng đồng và bảo vệ rừng.

"Chúng ta không nên lấy mục tiêu tăng nhanh diện tích trồng làm thước đo chính của thành công. Trước khi mở rộng diện tích phải có nguồn giống được xác thực của tiêu chuẩn vùng trồng, của quy trình canh tác, có tiêu chuẩn chất lượng, có năng lực chế biến, có thị trường, có cơ chế đảm bảo lợi ích cộng đồng và bảo vệ rừng. Khi những điều kiện đó đã đủ, diện tích sẽ được mở rộng như một hệ quả hợp lý thì đây là một cách tiếp cận mà tôi cho là rất phù hợp", ông Đà nói.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Ngô Minh Hải, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn TH, cũng đặt trọng tâm vào giá trị thay vì sản lượng: "SLC không có lợi thế để cạnh tranh bằng nông nghiệp đại trà nhưng có lợi thế rất lớn để cạnh tranh bằng sự khác biệt. Với sự dẫn dắt của cây SLC nên chuyển đổi từ tối đa hóa sản lượng sang tối đa hóa giá trị trên một đơn vị đất, một đơn vị lao động và một đơn vị tài nguyên. Sâm và dược liệu là nhóm ngành đặc biệt phù hợp với tư duy này".

Theo ông Hải, SLC cần được phát triển thành ngành công nghiệp dược liệu giá trị cao, với doanh nghiệp làm hạt nhân, người dân là đối tác sản xuất, khoa học công nghệ là nền tảng và thương hiệu là tài sản. Doanh nghiệp cần chính sách thuận lợi về đất đai, thuế, hạ tầng; đồng thời chính quyền phải bảo đảm quy hoạch vùng nguyên liệu, nguồn gien, giống chuẩn và giảm thủ tục đầu tư.

Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh thêm: "Chúng ta phải chuẩn hóa giống, vùng trồng và quy trình sản xuất SLC. Tỉnh Lai Châu cần thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào sơ chế - chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và từng bước hình thành chuỗi từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm".

Như vậy, bài toán không chỉ là trồng được cây sâm mà là tổ chức được cả chuỗi giá trị, từ giống, vùng nguyên liệu, kỹ thuật đến chế biến, thương mại và thị trường. Giá trị phải được giữ lại nhiều hơn ngay tại vùng trồng, nơi cộng đồng địa phương đang trực tiếp tham gia.

Khoa học đi trước, bằng chứng dẫn đường

Nếu vùng trồng là nơi bắt đầu thì khoa học là nền móng để SLC bước vào thị trường giá trị cao. TS-BS Phạm Xuân Đà cho rằng điều cần thay đổi là cách chứng minh giá trị của cây sâm. "Hàm lượng, số lượng hoạt chất trong SLC là rất quan trọng, nhưng vấn đề quan trọng nhất là chúng ta phải nghiên cứu bài bản hơn. Ta phải chuyển được câu chuyện truyền nhau là SLC tốt bằng bằng chứng khoa học về SLC tốt như thế nào. Chúng ta phải đưa ra được bằng chứng về sinh học và vấn đề an toàn, về tính ổn định chất lượng", ông lý giải.

TS Phạm Hà Thanh Tùng (Viện Nghiên cứu sâm và dược liệu Việt Nam) lưu ý rằng: Nghiên cứu sâm Việt Nam nói chung, SLC nói riêng, vẫn dành nhiều nguồn lực cho định danh và phân biệt loài, trong khi Hàn Quốc đã tập trung mạnh vào cơ chế phân tử, chế biến sâu và nghiên cứu lâm sàng. Theo ông, cần xây dựng chuyên luận sâm Việt Nam trong dược điển, tích hợp sâm Ngọc Linh và SLC trên cơ sở nghiên cứu đầy đủ.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đề nghị nghiên cứu đồng bộ nguồn gien, giống, điều kiện sinh trưởng, quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế và bảo quản; tăng công bố khoa học, nhất là quốc tế. Ông nhấn mạnh chuyển đổi số phải xuyên suốt chuỗi giá trị, giúp kiểm soát giống, vùng trồng, vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc SLC. "Phải dứt khoát nói với nhau đối với sản phẩm tinh hoa như SLC thì không thể phát triển ảo, mà phải đảm bảo kiểm soát tuyệt đối chất lượng", ông khẳng định.

Quốc tế hóa nghiên cứu cũng được đặt ra. TS Yamashita Kimihiko (Nhật Bản) đề xuất thành lập hội đồng khoa học quốc tế Việt - Nhật để nghiên cứu, phát triển SLC, kết nối nhà khoa học, phòng thí nghiệm, trường đại học và doanh nghiệp Nhật Bản nhằm nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa sản phẩm.

Cùng với khoa học, cộng đồng phải là một phần của chuỗi giá trị. TS-BS Phạm Xuân Đà nói: "Phát triển SLC phải xuất phát từ cộng đồng và có làm gì thì nó phải quay lại phục vụ cộng đồng, đây là một nguyên tắc rất quan trọng. Để đảm bảo phát triển bền vững giá trị của cây sâm thì phải làm cho rừng và cộng đồng có giá trị hơn".

Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cũng yêu cầu phát triển SLC gắn với đồng bào dân tộc miền núi, biên giới và xóa đói giảm nghèo.

Đích đến vì thế không nằm ở diện tích đơn thuần. TS-BS Phạm Xuân Đà nói thêm: "Chúng ta đang tham vọng phát triển SLC với quy mô diện tích ngày càng lớn. Nhưng quan trọng nhất là cuối cùng ta thu được bao nhiêu tiền, mà như vậy thì chúng ta dựa vào đâu, dựa vào các sản phẩm gì? Vậy nên, tối đa hóa giá trị của sản phẩm mới là cái rất quan trọng".

Muốn phát triển SLC bền vững, theo các ý kiến chung là phải được xây dựng đồng thời bằng khoa học, tiêu chuẩn, công nghệ, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi chất lượng có thể kiểm chứng, nguồn gốc có thể truy xuất, sản phẩm được chế biến sâu và người dân hưởng lợi, SLC mới có cơ sở chuyển từ một cây trồng quý thành một ngành dược liệu có giá trị.

Tỉnh Lai Châu xác định khoảng 30.000 ha "phù hợp", trong đó trên 20.300 ha "rất phù hợp" để phát triển SLC. Tỉnh đã bảo tồn khoảng 1.700 cây mẹ ngoài tự nhiên, gây trồng hơn 21.000 cây; hiện có 46 tổ chức và trên 200 hộ gia đình, cá nhân đầu tư, gây trồng với diện tích trên 150 ha.