Doanh nhân Việt Nam trước sứ mệnh mới của nền kinh tế

Sau bốn thập kỷ Đổi mới, kinh tế nước ta đã đi một chặng đường rất dài. Trong hành trình ấy, đội ngũ doanh nhân không đứng ngoài cuộc. Họ chính là một trong những lực lượng trực tiếp biến các cơ hội của Đổi mới thành hoạt động sản xuất, kinh doanh, việc làm, tạo ra sản phẩm và của cải cho xã hội.

Nhưng hôm nay, doanh nhân Việt Nam đang đứng trước một sứ mệnh mới: không chỉ làm giàu cho doanh nghiệp mà còn phải góp phần nâng cấp nền kinh tế. Không chỉ tạo ra sản phẩm cho thị trường trong nước mà còn phải tạo ra những sản phẩm có thể đi ra thế giới. Không chỉ hấp thụ công nghệ mà còn phải từng bước làm chủ và sáng tạo công nghệ. Đây là những nhiệm vụ khó hơn rất nhiều.

Những người tham gia mở đường trong Đổi mới

Nhìn lại lịch sử kinh tế Việt Nam, có thể thấy sự phát triển của khu vực doanh nghiệp tư nhân gắn rất chặt với quá trình Đổi mới của đất nước.

Khi cơ chế thị trường từng bước được xác lập, hàng triệu người dân đã chuyển từ tâm thế “làm đủ ăn” sang tư duy sản xuất, kinh doanh, tích lũy và đầu tư. Những doanh nghiệp tư nhân đầu tiên phải trải qua vô vàn khó khăn: thiếu vốn, thiếu thị trường, thiếu công nghệ, thiếu kinh nghiệm quản trị; đặc biệt, trong nhiều trường hợp, phải tự học cách làm doanh nghiệp.

Trong khó khăn, đội ngũ doanh nhân đã tạo ra những thay đổi quan trọng: biến kinh doanh trở thành nghề nghiệp, đội ngũ doanh nhân trở thành lực lượng xã hội quan trọng, doanh nghiệp trở thành bộ phận không thể thiếu của nền kinh tế.

Ngày nay, quy mô của khu vực doanh nghiệp đã hoàn toàn khác. Cả nước có trên một triệu doanh nghiệp đang hoạt động; khu vực doanh nghiệp đóng góp hơn 60% GDP, thu hút trên 17,6 triệu lao động và đóng góp 55% tổng thu ngân sách nhà nước.

Khi nói về doanh nhân, chúng ta không nên chỉ nói về những doanh nhân nổi tiếng hay những tập đoàn lớn. Hàng triệu chủ doanh nghiệp và hộ kinh doanh đang tạo ra sinh kế cho xã hội cũng là một bộ phận quan trọng của lực lượng kinh doanh Việt Nam.

Nghị quyết 68-NQ/TW năm 2025 về phát triển kinh tế tư nhân đã đặt khu vực này vào vị trí mới, với mục tiêu đến năm 2030 kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 55%-58% GDP và đến năm 2045 đóng góp trên 60% GDP; đồng thời xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Vị trí của doanh nhân trong nền kinh tế đã thay đổi. Doanh nhân không chỉ là người tổ chức sản xuất, kinh doanh mà còn được kỳ vọng trở thành lực lượng góp phần kiến tạo tương lai của đất nước.

Mô hình tăng trưởng đang đứng trước giới hạn

Trong nhiều thập kỷ qua, kinh tế nước ta tăng nhanh, nhưng tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào mở rộng quy mô vốn và lao động, trong khi đóng góp của năng suất chưa tương xứng.

Trong các thập niên tới, khi dân số và lực lượng lao động không còn thuận lợi như trước, nền kinh tế sẽ cần những nguồn tăng trưởng mới. Hôm qua và hôm nay, chúng ta có tăng trưởng bằng cách làm nhiều hơn. Ngày mai, chúng ta phải tăng trưởng bằng cách làm hiệu quả hơn, với năng suất cao hơn.

Đây là lý do tại sao tương lai của doanh nghiệp Việt Nam không thể chỉ đo bằng số lượng doanh nghiệp thành lập, số vốn đăng ký hay doanh thu, mà phải được nhìn nhận qua năng suất, nghiên cứu và phát triển (R&D), sáng chế, công nghệ, thương hiệu và thị trường quốc tế.

Điều này dẫn đến một nghịch lý rất đáng suy ngẫm: Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng của thế giới. FDI mang đến vốn, công nghệ, thị trường và kết nối với các chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Nói cách khác, chúng ta đã thành công trong việc thu hút thế giới đến với Việt Nam, nhưng thách thức đối với cộng đồng doanh nhân và Nhà nước là phải làm gì để doanh nghiệp Việt Nam bước ra thế giới bằng năng lực của chính mình.

Từ công xưởng đến quốc gia tạo ra công nghệ

Đây có lẽ là nhiệm vụ lớn nhất, quan trọng nhất của doanh nhân Việt Nam trong 15-20 năm tới.

Nếu thế hệ doanh nhân trước đây góp phần đưa Việt Nam từ một nền kinh tế thiếu thốn trở thành nền kinh tế sản xuất và xuất khẩu, thì thế hệ doanh nhân mới phải góp phần đưa Việt Nam từ nơi tiếp nhận công nghệ thành nơi tạo ra công nghệ.

Không phải doanh nghiệp nào cũng phải làm công nghệ cao. Nhưng trong mỗi ngành, cần xuất hiện những doanh nghiệp có khả năng nghiên cứu, thiết kế, sản xuất, sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và bán hàng toàn cầu. Đây chính là con đường mà nhiều nền kinh tế Đông Á đã từng đi qua. Việt Nam không thể sao chép nguyên xi bất kỳ mô hình nào, nhưng có thể học nguyên lý chung: Muốn trở thành nền kinh tế giàu, phải từng bước sở hữu năng lực tạo ra giá trị cao.

Trong 15-20 năm tới, tôi cho rằng doanh nhân Việt Nam cần chuyển từ tư duy “doanh nghiệp của tôi” sang tư duy rộng hơn: “năng lực cạnh tranh của nền kinh tế”.

Điều đó không có nghĩa doanh nghiệp phải hy sinh lợi ích của mình, bởi doanh nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi có lợi nhuận. Nhưng lợi nhuận của doanh nghiệp phải đến từ năng suất, công nghệ, chất lượng, thương hiệu và khả năng cạnh tranh, thay vì chủ yếu dựa vào lợi thế đất đai, lao động giá rẻ, đặc quyền về chính sách hay khai thác những khoảng trống thị trường.

Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc xây dựng và đưa vào vận hành nhà máy. Nhưng mục tiêu dài hạn phải là có phòng R&D, có sản phẩm riêng, bằng sáng chế, đội ngũ kỹ sư, thương hiệu, khách hàng quốc tế; đặc biệt, phải có khả năng tạo ra công nghệ mà người khác phải tìm đến.

Đó là cách một doanh nghiệp trở thành tài sản có giá trị lâu dài của nền kinh tế.

Nhà nước cần thay đổi cách đồng hành với doanh nhân

Doanh nghiệp không thể tự mình làm cuộc chuyển đổi này. Nền kinh tế đổi mới sáng tạo cần sự phối hợp hiệu quả của ít nhất bốn lực lượng: Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và thị trường vốn.

Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, càng không nên cố “chọn người chiến thắng”. Nhà nước cần làm tốt hơn vai trò kiến tạo luật chơi ổn định, hạ tầng, giáo dục, nghiên cứu nền tảng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm cạnh tranh công bằng.

Đặc biệt, chính sách phát triển FDI cần chuyển thêm một bước từ mục tiêu thu hút được bao nhiêu vốn sang mục tiêu FDI tạo ra bao nhiêu năng lực cho nền kinh tế.

Một tập đoàn quốc tế đến Việt Nam không nên chỉ tạo ra việc làm. Mục tiêu dài hạn phải là hình thành các nhà cung ứng trong nước, đào tạo kỹ sư Việt Nam, mở rộng hoạt động R&D tại Việt Nam và tạo ra những kết nối công nghệ sâu hơn với doanh nghiệp trong nước. Đây chính là cách biến FDI từ một nguồn vốn thành nguồn năng lực.

Doanh nhân Việt Nam trước một sứ mệnh lớn hơn

Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 vì thế không chỉ là dịp để tôn vinh những người đang làm kinh doanh. Đây cũng là dịp để chúng ta hướng tới một câu hỏi lớn hơn: Đến năm 2045, doanh nhân Việt Nam sẽ đóng vai trò gì trong nền kinh tế?

Nếu chỉ tiếp tục mở rộng số lượng doanh nghiệp như hiện nay, chúng ta có thể mở rộng quy mô nền kinh tế. Nhưng nếu hình thành được một thế hệ doanh nhân biết đầu tư cho con người, công nghệ, R&D, thương hiệu và thị trường toàn cầu, chúng ta có cơ hội xây dựng thành công nền kinh tế giàu hơn, có năng lực tự chủ cao hơn, xã hội thịnh vượng, nâng cao đời sống thực của toàn dân.

Thiết nghĩ, thế hệ doanh nhân Việt Nam hôm nay đang đứng trước một cơ hội đặc biệt. Thế hệ doanh nhân trước đã góp phần mở cửa nền kinh tế. Thế hệ hôm nay phải góp phần nâng cấp nền kinh tế. Thế hệ doanh nhân của 15-20 năm tới phải đưa những doanh nghiệp Việt Nam từ vị trí người tham gia chuỗi giá trị lên vị trí người tạo ra chuỗi giá trị.

Đây không chỉ là sứ mệnh của đội ngũ doanh nhân. Đây là câu chuyện của năng suất quốc gia, của việc làm chất lượng cao, của khoa học, công nghệ và của vị thế Việt Nam trong nền kinh tế thế giới. Nói cách khác, đây là nhiệm vụ của Nhà nước, của toàn bộ hệ thống chính trị và của đội ngũ doanh nhân trong việc cùng tạo dựng môi trường để nền kinh tế phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và năng lực sáng tạo. Sâu xa hơn, đó là hành trình thực hiện khát vọng về một quốc gia hùng cường, thịnh vượng.

Tác giả: TS Nguyễn Bích Lâm, nguyên Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính). Hiện nay, ông thường xuyên có những ý kiến đóng góp cho công tác điều hành dưới góc độ một chuyên gia về lĩnh vực thống kê.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!