Từ những loài cây mọc trên núi rừng đến các bài thuốc dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ, dược liệu đang mở ra một hướng khai thác mới cho du lịch Lào Cai.
Không chỉ dừng ở việc tạo ra nguyên liệu cho sản xuất thuốc, thực phẩm, mỹ phẩm hay các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, cây dược liệu đang từng bước trở thành một phần của trải nghiệm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, qua đó đưa tri thức bản địa và văn hóa truyền thống đến gần hơn với du khách.
Lào Cai có điều kiện tự nhiên đa dạng, với nhiều vùng sinh thái đặc thù, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại cây dược liệu. Cùng với nguồn tài nguyên tự nhiên, đồng bào các dân tộc trên địa bàn còn lưu giữ kho tàng tri thức y học dân gian phong phú, trong đó có nhiều kinh nghiệm nhận biết, thu hái, sơ chế và sử dụng các loại cây thuốc gắn với đời sống cộng đồng.
Đây chính là nền tảng để địa phương từng bước chuyển từ khai thác giá trị đơn thuần của cây dược liệu sang phát triển hệ sinh thái sản phẩm gắn với du lịch. Một bó lá thuốc, một ấm trà thảo dược hay một sản phẩm tinh dầu vì thế không chỉ mang giá trị hàng hóa mà còn có thể trở thành một phần của câu chuyện về vùng đất, con người và văn hóa Lào Cai.
Định hướng này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 48-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển dược liệu chiến lược giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2050. Trong đó, phát triển nhóm dược liệu gắn với du lịch sinh thái và văn hóa bản địa được xác định là một hướng quan trọng. Cách tiếp cận này đặt cây dược liệu vào mối liên kết rộng hơn giữa nông nghiệp, sản xuất hàng hóa, chăm sóc sức khỏe, bảo tồn văn hóa và phát triển dịch vụ du lịch.
Thực tế tại nhiều điểm du lịch cho thấy hướng đi này đã hình thành những sản phẩm có sức hấp dẫn riêng. Các sản phẩm như thuốc tắm, nước ngâm chân, trà thảo dược, tinh dầu, mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên... ngày càng được du khách quan tâm và lựa chọn làm quà. Quan trọng hơn, khi dược liệu được đưa vào các hoạt động trải nghiệm, giá trị của sản phẩm không còn nằm riêng ở công dụng mà được mở rộng bằng chính quá trình du khách khám phá và tìm hiểu.
Tại những cộng đồng có truyền thống sử dụng cây thuốc, du khách có thể trải nghiệm thu hái dược liệu, tìm hiểu cách nhận biết từng loại cây, nghe giới thiệu về các bài thuốc dân gian, sử dụng dịch vụ ngâm chân hoặc tắm lá thuốc của đồng bào Dao đỏ. Những trải nghiệm tưởng như giản dị này lại tạo nên sự khác biệt so với các sản phẩm du lịch đại trà, đồng thời giúp du khách tiếp cận trực tiếp với một phần tri thức được hình thành và truyền lại trong cộng đồng.
Từ góc độ kinh tế, việc gắn dược liệu với du lịch còn tạo ra khả năng gia tăng giá trị ngay tại địa phương. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, người dân có thể tham gia nhiều công đoạn hơn trong chuỗi giá trị, từ trồng, chăm sóc, thu hái, sơ chế đến chế biến sản phẩm và cung cấp dịch vụ trải nghiệm. Khi các khâu này được kết nối với cơ sở lưu trú, điểm du lịch cộng đồng, hợp tác xã và doanh nghiệp, giá trị của cây dược liệu có thể được phân bổ rộng hơn trong cộng đồng.
Đây cũng là lý do việc phát triển dược liệu đang được đặt trong tổng thể các mô hình du lịch cộng đồng của Lào Cai. Làng du lịch cộng đồng Cát Cát tiếp tục được quan tâm phát triển và là một trong năm đại diện của Việt Nam được đăng ký tham gia Giải thưởng "Làng du lịch tốt nhất" của Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism).
Cùng với đó, tỉnh đang xây dựng hai mô hình Làng du lịch ASEAN tại xã Lâm Thượng và xã Nghĩa Đô, đồng thời lựa chọn tám mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu tại Y Tý, Dền Sáng, Hợp Thành, Sa Pa, Liên Sơn, Phong Dụ Thượng, Nậm Có và Việt Hồng để ưu tiên đầu tư trong giai đoạn 2026-2030.
Trong định hướng này, dược liệu có thể trở thành một mắt xích quan trọng để kết nối cảnh quan, văn hóa và dịch vụ. Một vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản có thể đồng thời là điểm tham quan; một cơ sở chế biến có thể kết hợp giới thiệu quy trình sản xuất; một bài thuốc dân gian có thể trở thành nội dung trải nghiệm nếu được giới thiệu đúng cách; còn sản phẩm dược liệu đạt chuẩn có thể trở thành quà tặng mang dấu ấn địa phương.
Tuy nhiên, để cây dược liệu thực sự trở thành sản phẩm đặc trưng của du lịch Lào Cai, bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng diện tích trồng hay gia tăng số lượng sản phẩm. Điều quan trọng hơn là xác định được lợi thế riêng của từng vùng sinh thái, từng nhóm cây thuốc và từng cộng đồng, từ đó hình thành những sản phẩm có câu chuyện, chất lượng và thị trường rõ ràng.
Theo hướng này, tỉnh đang rà soát, đánh giá lợi thế so sánh của từng vùng sinh thái và từng loại cây dược liệu để lựa chọn những loài có tiềm năng, phù hợp với điều kiện địa phương và nhu cầu thị trường. Việc tham mưu ban hành Danh mục các loài cây dược liệu khuyến khích hỗ trợ phát triển được kỳ vọng tạo cơ sở để triển khai đồng bộ các chính sách về vùng nguyên liệu, thu hút doanh nghiệp và xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ.
Một trong những yếu tố quyết định sự bền vững của hướng đi này là bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Tri thức về cây thuốc được hình thành trong đời sống của đồng bào các dân tộc cần được tôn trọng, bảo tồn và trao cơ hội để chính cộng đồng tham gia hưởng lợi từ quá trình khai thác giá trị. Khi người dân không chỉ cung cấp nguyên liệu mà còn trực tiếp tham gia kể câu chuyện văn hóa, cung cấp dịch vụ và phát triển sản phẩm, hoạt động du lịch sẽ có thêm chiều sâu và bản sắc.
Cùng với đó, việc thương mại hóa các sản phẩm dược liệu cần gắn với yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc, an toàn và bảo tồn tài nguyên. Phát triển du lịch không thể đồng nghĩa với khai thác quá mức nguồn cây thuốc tự nhiên hoặc thương mại hóa thiếu kiểm soát các bài thuốc truyền thống. Bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng nguyên liệu phù hợp và chuẩn hóa quy trình sản xuất sẽ là những điều kiện quan trọng để giá trị dược liệu được duy trì lâu dài.
Nếu được tổ chức theo chuỗi, từ vùng nguyên liệu đến chế biến, trải nghiệm và tiêu thụ sản phẩm, cây dược liệu có thể tạo ra một hệ sinh thái du lịch mang đặc trưng riêng của Lào Cai. Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn có thể tìm hiểu cây thuốc, trải nghiệm phương thức chăm sóc sức khỏe truyền thống, thưởng thức sản phẩm thảo dược và khám phá những câu chuyện văn hóa được lưu giữ trong mỗi cộng đồng.
Khi đó, giá trị của cây dược liệu không chỉ được tính bằng sản lượng hay doanh thu từ sản phẩm. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng kết nối nông nghiệp với dịch vụ, y học cổ truyền với du lịch trải nghiệm, sinh kế với bảo tồn văn hóa. Đây cũng là hướng để Lào Cai khai thác lợi thế riêng của mình, hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, đồng thời từng bước xây dựng hình ảnh điểm đến xanh, gắn với sức khỏe, văn hóa bản địa và phát triển kinh tế bền vững./.
(Vietnam+)