Gần 300 năm giữ vai trò 'Tây Đô', Cần Thơ có nên dời trung tâm hành chính?

Liên quan dự thảo đồ án quy hoạch chung TP Cần Thơ đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, đề xuất chọn Ngã Bảy (tỉnh Hậu Giang cũ) làm trung tâm hành chính, Tuổi Trẻ đã trao đổi với các nhà nghiên cứu, cán bộ hưu trí xung quanh vụ việc.

Lý giải vị thế trung tâm của Cần Thơ

Nhà nghiên cứu văn hóa Nhâm Hùng cho rằng khi xây dựng bất kỳ dự án nào ở Cần Thơ, cần nhìn lại lịch sử để hiểu điểm xuất phát và lý giải vì sao vùng đất này qua gần 300 năm vẫn giữ vai trò trung tâm của miền Tây.

Theo sử sách, năm 1739, Mạc Thiên Tích hoàn thành việc khai mở và lập 4 đạo: Long Xuyên, Kiên Giang, Trấn Giang và Trấn Di, trong đó Trấn Giang chính là vùng đất Cần Thơ ngày nay.

• Chuyển trung tâm hành chính Cần Thơ về Ngã Bảy?

• Thành phố trẻ Ngã Bảy hướng đến đô thị thông minh

Trấn Giang có vị trí chiến lược quan trọng nên được xây dựng thành một thủ sở (gần giống như tỉnh lỵ) tại ngã ba sông Cần Thơ, sông Hậu.

Tại thủ sở đạo Trấn Giang, dân cư nơi đây đã phát triển, người dân làm ruộng, vườn, đặc biệt là thương mại, kinh tế sầm uất. Sau khi lập 4 đạo, họ Mạc dâng lên chúa Nguyễn và từ đó thủ sở Trấn Giang chính thức có tên trên bản đồ Việt Nam, do nhà Nguyễn cai quản.

Theo nhà nghiên cứu Nhâm Hùng, Cần Thơ hình thành trước hết từ yêu cầu chiến lược, quân sự và quản lý vùng đất nhưng chính nền kinh tế, sản xuất, giao thương phát triển đã tạo điều kiện để nơi đây trở thành địa bàn quan trọng, cung cấp nguồn lực, quân lương cho Nguyễn Ánh trong cuộc tương tranh với nhà Tây Sơn.

"Vị trí của Trấn Giang vừa mang một dấu ấn lịch sử chiến lược, vừa mang dấu ấn về kinh tế. Có thể nói khi đặt ở đây, ý đồ của triều Nguyễn là cai quản từ đây ra tới cửa Trần Đề, và ra đến Biển Đông. Từ đó về sau, khi Nguyễn Ánh thống nhất giang sơn vào năm 1802, vùng Trấn Giang ngày càng phát triển", nhà nghiên cứu Nhâm Hùng nói.

Từ nền tảng đó, Cần Thơ tiếp tục phát triển qua các thời kỳ. Dưới triều Nguyễn, năm 1832, vùng đất Trấn Giang được lập thành huyện Vĩnh Định, thuộc phủ Tân Thành, tỉnh An Giang; đến năm 1839 đổi tên thành huyện Phong Phú, huyện trị đặt tại thôn Tân An bên sông Cần Thơ.

Năm 1872, chính quyền Pháp dời hạt Cần Thơ qua Trà Ôn, rồi qua chợ Cái Răng. Nhưng đến 1876, trở lại hạt Cần Thơ như trước. Năm 1900, lập tỉnh Cần Thơ, tỉnh lỵ cũng tại làng Tân An.

Sau năm 1975, Cần Thơ tiếp tục trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới, nhưng vai trò trung tâm hành chính, kinh tế và đô thị vẫn được duy trì. Năm 1976, tỉnh Cần Thơ, tỉnh Sóc Trăng và TP Cần Thơ hợp nhất thành tỉnh Hậu Giang, với trung tâm đặt tại Cần Thơ; sau đó tiếp tục có các lần chia tách, điều chỉnh địa giới.

Nhà nghiên cứu Nhâm Hùng nhận định: "Chính quá trình liên tục giữ vai trò trung tâm về hành chính, kinh tế và giao thương đã tạo nên vị thế "Tây Đô" của Cần Thơ. Vì vậy, muốn hoạch định tương lai đô thị, cần đặt yếu tố lịch sử gần 300 năm ấy vào trong tổng thể quy hoạch, thay vì chỉ nhìn Cần Thơ từ hiện trạng".

Lo nguy cơ lãng phí

Nhà nghiên cứu Nhâm Hùng đánh giá khu vực nội ô TP Cần Thơ hiện vẫn giữ vai trò trung tâm đô thị với 9 phường, trong đó có Cái Khế, Ninh Kiều, Tân An, Cái Răng, Hưng Phú, Bình Thủy, Trà Nóc… Các cơ quan hành chính được bố trí tại đây tạo thành "trung tâm của trung tâm", gắn với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, y tế và giáo dục… tương đối đồng bộ.

Ông cho rằng cần đánh giá kỹ những hạn chế của khu vực nội ô Cần Thơ sau khoảng 300 năm hình thành, phát triển trước khi đặt vấn đề di dời trung tâm hành chính. Thực tế cho thấy khu vực này vẫn phát triển hiệu quả, vì vậy cần cân nhắc kỹ lợi ích và chi phí nếu thay đổi vị trí trung tâm hành chính.

Nhà nghiên cứu Nhâm Hùng lưu ý mô hình trung tâm hành chính tại Vị Thanh (thuộc tỉnh Hậu Giang cũ) chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Việc xây dựng một trung tâm hành chính mới cũng có nguy cơ tạo thêm chi phí, trong khi nhiều cơ sở hạ tầng hiện hữu có thể tiếp tục được khai thác.

Ngoài ra, việc lập luận chọn vị trí trung tâm theo tiêu chí "trung độ" (vị trí nằm ở giữa về mặt vị trí địa lý) cũng cần được xem xét lại trong bối cảnh hạ tầng giao thông và công nghệ phát triển nhanh. Khi cao tốc, đường sắt tốc độ cao, hàng không, cảng biển và chuyển đổi số ngày càng phát triển, khoảng cách địa lý có thể không còn là yếu tố quyết định như trước.

"Đặc biệt, mô hình trung tâm hành chính tập trung quy mô lớn có thể trở nên lỗi thời. Xu hướng "hành chính xanh", ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức vận hành bộ máy.

Do đó, quy hoạch cần tính toán hiệu quả đầu tư, tránh lãng phí, và đặc biệt phải lấy ý kiến thực chất từ chuyên gia, người dân, thay vì chỉ thực hiện hình thức", nhà nghiên cứu Nhâm Hùng nêu quan điểm.

Cần Thơ cần làm gì trước khi xây sân bay mới?

Trong dự thảo đồ án quy hoạch, đơn vị tư vấn đề xuất nghiên cứu ba vị trí xây sân bay mới tại Trần Đề, nam Sóc Trăng cũ và khu vực cách sân bay hiện hữu khoảng 30km.

Ông Phạm Văn Luận, một cán bộ hưu trí ngụ tại TP Cần Thơ, lập luận rằng việc xây dựng một sân bay quốc tế mới, cần nhìn nhận trong tổng thể nền kinh tế, đặc biệt là khả năng phát triển du lịch.

Theo ông Luận, du lịch là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển của sân bay. Ông dẫn chứng, sân bay Phú Quốc đang được đầu tư mở rộng do lượng khách du lịch tăng trưởng mạnh.

Trong khi đó, sân bay quốc tế Cần Thơ hiện có công suất thiết kế khoảng 3 triệu hành khách/năm nhưng lượng khách thực tế chỉ ở mức vài trăm ngàn lượt, chưa khai thác hết công suất. Các đường bay nội địa cũng còn hạn chế, trong khi nhiều năm qua gần như không có đường bay quốc tế thường lệ.

"Chúng ta phải nhìn lại vì sao sân bay Cần Thơ chưa phát triển được. Nói thật là do du lịch của Cần Thơ chưa đủ mạnh, chưa có những đột phá căn cơ để tạo nguồn khách lớn", ông Luận nói.

Theo ông, trong bối cảnh nguồn lực tài chính còn hạn chế, Cần Thơ chưa nên tính đến việc xây dựng một sân bay quốc tế mới với mức đầu tư lên tới hàng tỉ USD. Ngay cả phương án nâng cấp, mở rộng sân bay hiện hữu cũng cần cân nhắc kỹ khi công suất hiện tại còn dư thừa lớn.

Ông Luận nêu quan điểm: "Có thể 15-20 năm tới, khi Cần Thơ phát triển mạnh hơn, thu hút được nhiều dự án lớn và các tập đoàn đầu tư quy mô lớn, thành phố có thể tính toán lại nhu cầu xây dựng sân bay. Khi đó, việc đầu tư sẽ có cơ sở hơn cả về nguồn khách lẫn nguồn lực tài chính".

Ngoài ra, cán bộ hưu trí này cũng đánh giá việc xây dựng trung tâm hành chính của thành phố cần được nhìn nhận như một công trình mang tính biểu tượng, tương tự các trung tâm ở nhiều đô thị lớn trên thế giới. Đồng thời có thể mở cửa để người dân, du khách tham quan, qua đó phát huy giá trị kiến trúc và du lịch.

Tận dụng trụ sở hiện hữu hay xây dựng trung tâm hành chính mới là vấn đề được nhiều bạn đọc đặt ra khi góp ý về quy hoạch chung của TP Cần Thơ.