Tối 2/10, Lễ trao giải Bùi Xuân Phái-Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 19 đã diễn ra tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Giải thưởng Lớn năm nay được trao cho nhà thơ Bằng Việt, ghi nhận một hành trình trọn đời gắn bó, sáng tạo và phụng sự “thành phố của đời mình.”
Trọn đời gắn bó, phụng sự Hà Nội
Nhà thơ Bằng Việt (tên khai sinh là Nguyễn Việt Bằng) sinh ngày 15/6/1941 ở Huế, quê gốc ở xã Tây Phương, Hà Nội và phần lớn cuộc đời ông thuộc về Hà Nội. Thành phố đi vào thơ ông ngay từ những tháng năm bom đạn, hiện diện trong những trang biên khảo dày dặn về lịch sử, văn hóa, nối dài qua nhiều thập niên làm công tác quản lý, vun đắp đời sống văn hóa Thủ đô.
Tên tuổi ông được biết đến rộng rãi từ tập thơ “Hương cây-Bếp lửa” (1968, in chung với Lưu Quang Vũ). Ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật (2001), Giải thưởng Văn học ASEAN (2003), Giải thưởng Dịch thuật và Truyền bá văn học Nga của Hội Nhà văn Liên Xô và Quỹ Hòa bình Liên Xô (Moskva, 1982), Giải thưởng Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam cho tập thơ “Ném câu thơ vào gió” (2002), Giải thưởng Dịch thuật trọn đời của Hội Nhà văn Hà Nội (2006). Năm 2013, Bằng Việt được Thành phố Hà Nội vinh danh là Công dân Thủ đô Ưu tú.
Sự nghiệp thơ ca của Bằng Việt tiêu biểu cho lớp nhà thơ trưởng thành từ kháng chiến chống Mỹ với nhiều thi phẩm đi cùng năm tháng. Không chỉ có những bài thơ thế sự-thời cuộc chính luận, những áng thơ tình bất hủ, Bằng Việt còn có cả một vùng thơ đặc sắc gắn bó máu thịt với cuộc đời mình, đó là Hà Nội.
Ngay từ rất sớm, ông đã có ý thức dựng lên chân dung một Hà Nội. Và do đó, qua cả đời thơ của mình, hình tượng Hà Nội rất đa diện trong thơ ông. Đó là một Hà Nội biên niên sử trong “Đất này, Thăng Long-Hà Nội” (1973). Một Hà Nội trong bom đạn nhưng đầy hào hoa trong một khúc tráng ca của lịch sử - “Trở lại trái tim mình” (1967). Còn là một Hà Nội của hoài niệm chất chứa với nhiều cảm hứng bộc bạch, suy tư dạt dào trong “Thành phố những tiên cảm lớn” (1968), “Trò chuyện với Thành phố của đời mình” (1974).
Và cũng không thể thiếu một Hà Nội tự tình, mảnh đất của tình yêu trong “Tình yêu và báo động” (1967), “Một chút thầm thì trong tình yêu Hà Nội” (1973), “Hoa tường vi” (1982), “Sen Hồ Tây” (1995); và cả trong những bài gần đây nhất “Bách thảo,” “Hồi sinh sông Tô Lịch,” “Thu Hà Nội,” viết sau năm 2010, nhân Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội…
Tình yêu Hà Nội của Bằng Việt không chỉ hiện diện trong thơ. Một mảng đóng góp đáng chú ý khác của ông là những công trình nghiên cứu, biên khảo về lịch sử, văn hóa Thăng Long-Hà Nội, trong đó nhiều công trình thuộc Tủ sách “Thăng Long nghìn năm văn hiến.”
Qua từng công trình biên khảo, tuyển chọn và sáng tác, nhà thơ Bằng Việt muốn góp phần nhận diện, làm sáng tỏ hơn những lớp trầm tích đã bồi đắp nên Hà Nội qua thời gian, nhằm gìn giữ, tiếp nối những giá trị bền vững của văn hóa Thăng Long-Hà Nội, gắn cùng Xứ Đoài trong một diện mạo mới.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa Hà Nội, dấu ấn của Bằng Việt không chỉ nằm trong sáng tác và nghiên cứu. Một phần đáng kể cuộc đời ông còn gắn với công tác quản lý văn học-nghệ thuật của Thủ đô. Để rồi, từ đây, dẫu ở cương vị nào, ông cũng để lại những dấu ấn đáng kể, bằng sự tận tâm, những việc làm cụ thể và những đóng góp lâu dài cho sự phát triển của Hà Nội.
Bằng Việt là một trong những người lãnh đạo văn học-nghệ thuật kỳ cựu, là Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội trong 3 nhiệm kỳ (2001-2016), sau khi hoàn thành công tác quản lý Nhà nước suốt hàng chục năm, khi ông được bầu làm Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội trong 2 nhiệm kỳ (1991-2000).
'Chuyển hóa' tình yêu thành đóng góp thiết thực cho Thủ đô
Nhà thơ Bằng Việt luôn coi Hà Nội là “Thành phố của đời mình” như ông thổ lộ: “Tôi luôn có cảm giác được hưởng rất nhiều những ân tình của Hà Nội đã dành cho mình. Vì thế, tôi thấy mình phải đóng góp để làm sao đền đáp được tình nghĩa của Hà Nội.”
Hà Nội sớm đi vào thơ Bằng Việt, trở thành nguồn cảm hứng bền bỉ, khơi lên nhiều rung động đẹp đẽ và độc đáo trong thi hứng của ông: “Phải nói, từ khi còn trẻ tôi đã có thiên hướng sáng tác về Hà Nội, vì đây là nơi mình lớn lên, gắn bó với nhiều vui buồn, nhiều khía cạnh đáng nhớ trong cuộc đời mình.”
Trong bài thơ “Trở lại trái tim mình” (1967), ông viết:
“… Ở đây tôi bắt gặp hôm nay, tôi bắt gặp ngày qua
Tôi bắt gặp những ngày chưa tới
Trong mỗi dáng người gặp vội
Đều chín muồi những dự định tương lai
Trong mỗi ba lô quàng vai
Đều cất giữ kho tàng chưa mở hết
Như Hà Nội mười năm tôi đã biết
Sớm hôm nay vẫn lạ nét ban đầu!
Sông Hồng ơi! Dông bão chẳng thay màu
Rùa thần thoại vẫn nhô lưng đội tháp
Chùa Một Cột đổ trên đầu giặc Pháp
Lại nở xoè trọn vẹn đoá hoa sen
Dù nhiều điều tôi nhớ tôi quên
Nhưng Hà Nội trong tôi là vĩnh viễn…”
Một dấu ấn gắn bó với Hà Nội khác của Bằng Việt còn phải kể tới đó là ông giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Giám khảo Giải thưởng Bùi Xuân Phái (do báo Thể thao và Văn hóa, Thông tấn xã Việt Nam tổ chức) kể từ khi thành lập (2008) đến năm 2025. Với kiến văn rộng rãi và “con mắt xanh” của mình, ông đã cùng với thành viên khác của Hội đồng trong nhiều năm qua vinh danh nhiều cá nhân, tập thể, việc làm, tác phẩm, ý tưởng xứng đáng, gắn bó máu thịt với Hà Nội bằng một tình yêu nồng nàn, sâu sắc.
Theo ông, điều làm Giải thưởng có ý nghĩa là phạm vi tôn vinh không dừng ở văn chương hay nghệ thuật. Người được ghi nhận có thể tạo ra một cuốn sách, một triển lãm, một công trình, một ý tưởng; cũng có thể chỉ bằng một việc làm cụ thể có ích cho Hà Nội. Họ có thể là người Việt Nam hay người nước ngoài, sống ở Hà Nội hoặc đến với thành phố từ một nơi rất xa. Điểm hướng tới, đó là tiêu chí: “Vì tình yêu Hà Nội” đã được chuyển hóa thành những đóng góp đích thực, có tác động xã hội rộng lớn.
Theo Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, nhà thơ Bằng Việt là một gương mặt rất quen thuộc với Thủ đô, một gương mặt xuất sắc không chỉ trong lĩnh vực thơ mà còn có rất nhiều đóng góp đối với sự phát triển văn hóa của Hà Nội trong những năm qua. Tình yêu của ông đối với Hà Nội là rất lớn và Giải thưởng Lớn dành cho ông là hoàn toàn xứng đáng.
Đồng quan điểm, nhà báo Hồ Quang Lợi, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, cho rằng nhà thơ Bằng Việt là một người đã có những cống hiến bền bỉ và xuất sắc cho sự phát triển văn học, nghệ thuật và văn hóa của Thủ đô Hà Nội trong suốt mấy chục năm, trên nhiều cương vị khác nhau. Ông vừa là nhà thơ, vừa là nhà hoạt động văn hóa, vừa là người quản lý hoạt động văn hóa, nghệ thuật ở những vị trí rất quan trọng và có nhiều đóng góp tích cực.
Sau những tên tuổi như: Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, nhà văn Tô Hoài, nhạc sỹ Phú Quang, Hồng Đăng, Trần Tiến… sự hiện diện của nhà thơ Bằng Việt trong “bảng vàng” Giải thưởng Lớn tiếp tục nối dài một mạch tôn vinh dành cho những con người có cống hiến suốt đời cho Hà Nội bằng các tác phẩm, ý tưởng, việc làm xuất sắc, bằng sự gắn bó máu thịt với Hà Nội trong cả cuộc đời và sự nghiệp của mình./.
Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội do báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) và gia đình cố họa sỹ Bùi Xuân Phái thành lập từ năm 2008, nhằm trao cho các tác giả, tác phẩm, ý tưởng, việc làm có giá trị khoa học, nghệ thuật cao, thấm đượm tình yêu Hà Nội.
Hội đồng Giám khảo Giải thưởng năm nay do Phó Giáo sư-Tiến sỹ-nhà văn Nguyễn Thế Kỷ (nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương) làm Chủ tịch, cùng các thành viên: Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội; nhà báo Hồ Quang Lợi, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam; Tiến sỹ Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội; nhà báo Nguyễn Thiện Thuật - Tổng Biên tập báo Thể thao và Văn hóa.
(Vietnam+)