Nhiều học sinh lựa chọn chia sẻ với người dưng trên mạng xã hội ảo thay vì người thân - Ảnh minh họa có dùng AI
Việc để trẻ cô đơn quá lâu có thể khiến các em tìm đến người lạ trên mạng xã hội để tâm sự, từ đó đối mặt với nguy cơ bị lừa đảo, dẫn dụ trên không gian mạng.
Con tìm ai khi không thể nói với bố mẹ?
Trao đổi với Tuổi Trẻ, bà N.T.L - chuyên viên tham vấn tâm lý học đường tại một trường THCS (Bắc Ninh) - cho biết nhà trường có ba phương thức tiếp nhận thông tin tư vấn từ học sinh: hòm thư lắng nghe; giáo viên chủ nhiệm quan sát học sinh và giới thiệu đến tổ tư vấn tâm lý; học sinh trực tiếp tìm đến nhờ hỗ trợ.
Trong đó, nhiều lá thư được gửi ẩn danh vì các em còn e ngại, lo lắng thông tin không được bảo mật.
Theo bà L., nhiều học sinh tìm đến phòng tư vấn học đường khi gia đình có vấn đề như bố mẹ bất hòa, ly hôn và đi bước nữa khiến các em cảm thấy không được quan tâm, không có người chia sẻ. Cũng có những trường hợp học sinh tủi thân vì không được cha mẹ lắng nghe tiếng lòng.
Ở bậc THCS, các em đang ở độ tuổi tò mò với mọi thứ, dễ bị lôi kéo và ảnh hưởng bởi những tác động từ môi trường xung quanh. Khi không tìm được người để trút bầu tâm sự, các em có thể tìm đến mạng xã hội để chia sẻ, giải tỏa cảm xúc.
"Ở tuổi 13, 14, các em chưa định hình được quan điểm sống sẽ rất nguy hiểm. Khi hoạt động trên mạng dễ bị dẫn dắt, có thể lạc vào những hội nhóm dẫn dụ làm tổn thương bản thân; bị lợi dụng về cảm xúc, thậm chí bắt cóc qua mạng", bà L. nói.
ThS Võ Kim Bảo - giáo viên Trường THCS Nguyễn Du (TP.HCM) - cho rằng khi học sinh gặp khó khăn trong việc trò chuyện với cha mẹ, nhà trường có thể là nơi các em tìm người chia sẻ.
Nếu có thầy cô mà mình tin tưởng, học sinh có thể tìm đến để nói về những điều đang khiến mình bức xúc hoặc khó xử. Giáo viên chủ nhiệm, nếu nắm được câu chuyện và có điều kiện trao đổi với phụ huynh cũng có thể giúp hai bên hiểu nhau hơn.
Tuy nhiên, theo ThS Võ Kim Bảo, những chuyện liên quan đến quan hệ gia đình thường khá riêng tư, giáo viên chủ nhiệm không phải lúc nào cũng thuận lợi để trao đổi sâu với phụ huynh.
Trong trường hợp này, phòng tư vấn tâm lý học đường có thể là lựa chọn phù hợp hơn. Người làm công tác tư vấn có chuyên môn, nghiệp vụ và có thể làm việc riêng với cả học sinh lẫn phụ huynh.
"Với những vấn đề về tâm lý của một đứa trẻ, tiếng nói của người có chuyên môn đôi khi cũng giúp phụ huynh dễ tiếp nhận hơn", ThS Võ Kim Bảo chia sẻ.
Ông cũng lưu ý học sinh không nên đem những bức xúc hay chuyện riêng trong gia đình kể quá rộng rãi. Khi cần chia sẻ, các em nên chọn người thực sự tin tưởng, nhất là thầy cô hoặc người làm công tác tư vấn tâm lý.
Bạn bè vẫn có thể là nơi để các em tâm sự, bởi ở tuổi học sinh, nhiều câu chuyện dễ nói với bạn hơn người lớn. Tuy nhiên, các em cũng cần biết chọn người để chia sẻ và giữ lại những phần quá riêng tư của gia đình.
"Tâm sự với bạn bè là điều cần thiết, nhưng cũng phải có chọn lọc. Không nên vì đang quá bức xúc mà kể hết những chuyện riêng của gia đình cho nhiều người", ông nói.
Đừng để trẻ cô đơn quá lâu
Cô Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương (Hà Nội) - cho rằng ở bậc THCS, học sinh đang ở một giai đoạn đặc biệt về tâm sinh lý. Các em muốn được coi là người lớn nhưng kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết vấn đề lại chưa thực sự trưởng thành.
Vì vậy, muốn nghe được tiếng nói thật của học sinh, nhà trường không thể chỉ chờ các em đến phòng tư vấn.
Theo cô Hồng, tại Trường tiểu học và THCS Chương Dương, nhà trường xác định giáo viên chủ nhiệm là một trong những đầu mối gần học sinh nhất. Bên cạnh đó còn có giáo viên bộ môn, tổng phụ trách Đội, ban giám hiệu, phòng tư vấn tâm lý học đường, hộp thư tiếp nhận tâm tư và các hoạt động tập thể, sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ.
Cô Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương - giao lưu cùng học sinh - Ảnh: NVCC
Nhà trường cũng thường xuyên tổ chức các chuyên đề về bạo lực học đường, an toàn trên không gian mạng, quản lý cảm xúc, kỹ năng ứng xử... Qua những hoạt động chung, nhà trường có thể phát hiện những học sinh đang cần được hỗ trợ riêng.
Qua thực tế, cô Hồng nhận thấy học sinh thường dễ chia sẻ nhất với người mà các em tin tưởng, chứ không nhất thiết là người có chức danh chuyên môn cao nhất. Đó có thể là cô giáo chủ nhiệm, một thầy cô mà em quý, tổng phụ trách, bạn thân, đôi khi là cô hiệu trưởng.
Ngược lại, một kênh chính thức như phòng tư vấn tâm lý có thể ít được các em chủ động tìm đến nếu có cảm giác "vào phòng tâm lý tức là mình đang có vấn đề". Đây là điều các nhà trường phải thay đổi.
Tư vấn tâm lý cần trở thành một hoạt động bình thường, thân thiện, kín đáo, chứ không phải nơi khiến học sinh cảm thấy mình bị chú ý hay gắn nhãn.
"Nếu phòng tư vấn tâm lý trở thành 'nơi cuối cùng' tìm đến thì theo tôi, chúng ta đã để trẻ cô đơn hơi lâu.
Một hệ thống hỗ trợ tốt phải phát hiện được những tín hiệu của trẻ từ sớm. Một em vốn vui vẻ bỗng ít nói; kết quả học tập giảm; thường xuyên xin nghỉ; không muốn đến trường; tách khỏi nhóm bạn; dễ nổi nóng; có biểu hiện bị cô lập trên mạng xã hội... đều có thể là những tín hiệu cần được người lớn quan tâm", cô Hồng chia sẻ.
Chia sẻ trên mạng chỉ là lối thoát tạm thời
Theo cô Hồng, trẻ em lên mạng tìm sự đồng cảm không phải là điều xấu. Có những cộng đồng tích cực giúp trẻ thấy rằng mình không cô độc. Vấn đề là các em không biết chắc người đang lắng nghe mình là ai và họ muốn gì.
Một người tỏ ra rất thấu hiểu có thể dần yêu cầu trẻ cung cấp thông tin cá nhân, hình ảnh riêng tư, hẹn gặp hoặc thực hiện những việc mà ban đầu trẻ không có ý định làm. Trẻ cũng có thể nhận được những lời khuyên sai lệch từ những người không có chuyên môn.
Điều đáng lo hơn là khi đang tổn thương, khả năng đánh giá rủi ro của trẻ có thể giảm xuống. Một lời bình luận tiêu cực lúc bình thường có thể không đáng kể, nhưng vào đúng thời điểm trẻ đang tuyệt vọng lại có thể gây hậu quả rất khác.
"Trẻ em hôm nay đang sống đồng thời trong hai không gian, đời thực và không gian số. Với các em, một người quen trên mạng có thể tạo cảm giác gần gũi không kém một người gặp trực tiếp. Người lớn không thể chỉ cấm mà phải giúp trẻ có năng lực phân biệt đâu là một mối quan hệ an toàn", cô Hồng nói.
PGS.TS Phạm Mạnh Hà - chuyên gia tâm lý, Đại học Bách khoa Hà Nội - cũng cho rằng không nên nhìn việc trẻ em hoạt động trên không gian mạng hoàn toàn theo hướng tiêu cực. Có những em được an ủi khi biết mình không cô đơn, có người cũng trải qua điều giống mình. Tuy nhiên, mạng xã hội không nên trở thành nơi duy nhất các em tìm đến.
Nhà tâm lý học John Suler (2004) mô tả "hiệu ứng mất ức chế trực tuyến": trên mạng, người ta dễ nói những điều sâu kín hơn ngoài đời. Điều này khiến trẻ chia sẻ nhanh, sâu với người chưa hề biết rõ. Kẻ xấu có thể lợi dụng điều này để làm quen, lấy lòng tin, rồi dụ dỗ gửi hình ảnh nhạy cảm, tống tiền hoặc lừa gặp mặt.
Bên cạnh đó, lời khuyên trên mạng thường không có chuyên môn, có khi còn cổ vũ cách ứng phó tiêu cực. Thuật toán lại liên tục đẩy nội dung giống tâm trạng của trẻ, khiến một em đang buồn càng chìm sâu vào nỗi buồn.
Vì vậy, chia sẻ trên mạng có thể là lối thoát tạm thời, nhưng không thể thay thế một người thật sự hiểu và có trách nhiệm với các em.
Một người lớn đáng tin có thể giúp trẻ vượt nghịch cảnh
Theo ông Hà, các nghiên cứu về khả năng phục hồi tâm lý đều gặp nhau ở một điểm: đứa trẻ vượt qua được nghịch cảnh thường có ít nhất một người lớn ổn định, đáng tin ở bên.
Người đó không nhất thiết là bố mẹ. Có thể là ông bà, cô dì chú bác, anh chị họ lớn tuổi hơn, một thầy cô mà em quý hoặc cán bộ tư vấn tâm lý của trường.
Ông Hà đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thầy cô giáo. Trong nghiên cứu của ông và các cộng sự trên 3.896 học sinh lớp 6 đến 12 tại Nghệ An, quan hệ thầy trò tốt là yếu tố bảo vệ mạnh nhất trước nguy cơ nghiện game, Internet, thậm chí mạnh hơn cả trí tuệ cảm xúc của chính các em.
Một lời hỏi han đúng lúc của thầy cô có sức nặng hơn chúng ta tưởng.
Bạn bè cũng quan trọng, nhưng các em cần hiểu bạn cùng tuổi có thể lắng nghe, còn khi câu chuyện vượt quá sức thì cần tìm người lớn.
Ông Hà lưu ý trẻ em cần nói ngay với người lớn tin cậy khi bị bắt nạt, đe dọa, đánh đập, kể cả trên mạng; khi có người lạ đòi ảnh riêng tư, tống tiền hoặc dặn "đừng kể với ai"; khi bị đụng chạm, xâm hại hoặc cảm thấy không an toàn ở bất cứ đâu; khi buồn chán, mất ngủ kéo dài, có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không muốn sống...
"Có một nguyên tắc đơn giản: bí mật nào khiến con sợ hãi thì đó không phải bí mật cần giữ", ông Hà nhấn mạnh.
Trẻ có nguy cơ mất an toàn, gọi ngay 111, 113, 115
Theo các chuyên gia, nếu trẻ bị bạo lực, xâm hại, đe dọa hoặc có nguy cơ mất an toàn, các em cần báo ngay cho người lớn tin cậy và có thể liên hệ các kênh chính thống như Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí 24/7).
Trong tình huống khẩn cấp liên quan đến an ninh, tính mạng có thể gọi 113; trường hợp cấp cứu y tế gọi 115.
Đặc biệt, nếu một em nói rằng mình không muốn sống nữa, muốn tự làm đau bản thân hoặc đã có hành vi chuẩn bị thực hiện, người lớn tuyệt đối không coi đó là câu nói để gây chú ý. Không để trẻ ở một mình và cần đưa trẻ tới cơ sở y tế, chuyên môn phù hợp ngay.
Khi 'chuyện gia đình' được kể với người dưngTrước khi trách trẻ, người lớn cần nhìn vào điều phía sau những lời 'ghét': con đang giận, tổn thương hay đơn giản là chưa được lắng nghe?