Theo AP, ít nhất 392 người đã thiệt mạng và 1.468 người đang mất tích sau trận lũ quét ngày 26/8 tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc, trong đó có hàng trăm du khách và người hành hương nước ngoài.
Phân tích ảnh vệ tinh cho thấy phần thấp của một sông băng ở độ cao khoảng 5.200m đã sụp xuống đáy thung lũng thấp hơn khoảng 1.200m, kéo theo lượng lớn đá và trầm tích khổng lồ. Khối vật chất sau đó đổ vào hệ thống sông, tạo nên một chuỗi sự kiện dẫn tới dòng lũ dữ dội ở hạ lưu.
Theo The Guardian, Phó Giáo sư Daniel Shugar thuộc Đại học Calgary (Canada) ước tính phần băng bị tách ra có diện tích khoảng 0,2km2. Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cũng xác định tín hiệu địa chấn ban đầu từng được cho là động đất thực chất được tạo ra bởi chính vụ sụp băng và dòng đất đá sau đó.
Saswata Sanyal, chuyên gia giảm nhẹ rủi ro thiên tai tại Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD), cho biết với AP rằng một trận lở băng - đá từ sông băng phía Nepal đã chặn sông Lhende Khola rồi giải phóng một đợt nước đột ngột xuống hạ lưu. Tại một điểm trên sông Trishuli, mực nước tăng tới 9m chỉ trong khoảng 30 phút.
Thảm họa này đang làm nổi bật một loại thiên tai vùng núi cao ít được biết đến hơn lũ vỡ hồ băng hay lở đất do mưa: ice-rock avalanche (tạm dịch: lở băng - đá).
Một sự cố tạo ra "chuỗi domino" thảm họa
Tháng 3, một nhóm nhà khoa học từ Ấn Độ, Anh, Bỉ và Thụy Sĩ đã dành riêng một bài Perspective trên tạp chí Communications Earth & Environment thuộc Nature Portfolio để cảnh báo về loại hiểm họa này tại Himalaya.
Theo nhóm nghiên cứu, lở băng - đá xảy ra khi một lượng lớn băng và đá trên những sườn núi cao mất ổn định, đột ngột sụp xuống dưới tác dụng của trọng lực. Trong những sự kiện lớn, hàng triệu mét khối vật chất có thể được giải phóng chỉ trong vài giây.
Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ thảm họa không nhất thiết kết thúc khi khối đá và băng chạm đáy thung lũng.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Một khu vực ngập trong bùn sau trận lũ quét tại Devighat, thành phố Bidur ở quận Nuwakot của Nepal (Ảnh: Prabin Ranabhat/AFP/Getty Images).
Trên đường lao xuống, nó có thể cuốn thêm nước, đá, đất và trầm tích, chuyển từ một khối lở tương đối “khô” thành dòng bùn đá có tính lưu động cao. Dòng vật chất tiếp tục chạy dọc các thung lũng và sông trong hàng chục km, gây thiệt hại cho những khu vực nằm rất xa nơi sụp đổ ban đầu.
Theo giáo sư Andrew Mackintosh, nhà nghiên cứu sông băng tại Đại học Monash (Australia) giải thích với The Guardian khi một sông băng lớn sụp đổ, nước và trầm tích có thể kết hợp, khiến dòng vật chất tiếp tục tăng về khối lượng và tạo ra lũ.
Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là “chuỗi thảm họa”, trong đó một biến cố ban đầu có thể nhanh chóng chuyển thành nhiều dạng thiên tai khác nhau.
Lở băng - đá cũng khác với lũ vỡ hồ băng (GLOF). GLOF bắt đầu khi nước tích tụ trong một hồ băng được giải phóng đột ngột. Trong khi đó, một trận lở băng - đá có thể xuất phát từ chính việc sườn núi hoặc sông băng mất ổn định, sau đó mới tạo ra lũ, dòng bùn đá hoặc chặn sông.
Thiên tai ở Himalaya ngày càng khó dự đoán
Nhóm tác giả trên Communications Earth & Environment cho rằng so với những hiểm họa khác, lở băng - đá vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong các đánh giá rủi ro và chính sách phòng chống thảm họa tại Himalaya.
Một nguyên nhân là những sự kiện quy mô lớn tương đối hiếm. Trong nhiều cơ sở dữ liệu, chúng vẫn được gộp chung vào những nhóm rộng hơn như “lở đất” hoặc “hiểm họa băng hà”.
Theo các nhà nghiên cứu, việc phân loại như vậy có thể che khuất những đặc điểm riêng của loại thảm họa này, từ cơ chế sụp đổ, tác nhân kích hoạt đến khả năng di chuyển cực xa.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Khu vực dãy Himalaya được giới khoa học đánh giá là khu vực địa chất đặc biệt, khó dự đoán rủi ro thiên tai (Ảnh: Reuters).
Các hệ thống cảnh báo trong khu vực hiện cũng chủ yếu tập trung vào những nguy cơ đã được nghiên cứu kỹ hơn như lũ, lở đất do mưa, tuyết lở hoặc GLOF. Trong khi đó, hệ thống cảnh báo được thiết kế riêng cho những vụ mất ổn định sườn núi ở độ cao lớn như lở băng - đá vẫn còn thiếu.
Đáng chú ý, nghiên cứu cho biết rủi ro đặc thù liên quan tới băng quyển cũng hiếm khi được đánh giá đầy đủ khi xây dựng các dự án thủy điện, đường sá và cơ sở phục vụ du lịch miền núi.
Điều đó có thể trở nên đáng lo ngại khi nhiều con đường, cây cầu, khu dân cư và công trình quan trọng ngày càng nằm gần những hành lang mà dòng lở có khả năng đi qua.
Tuy giới khoa học cho rằng chưa nên quy nguyên nhân trực tiếp khiến trận lũ ở Nepal xảy ra do ấm lên toàn cầu, song có bằng chứng vững chắc rằng khí hậu ấm lên làm sông băng rút lui và khiến tầng đất đóng băng vĩnh cửu ở núi cao suy thoái.
Khi lớp băng vĩnh cửu ấm lên, độ ổn định của sườn núi có thể thay đổi.
Reuters cho biết các dãy núi phủ tuyết ở Nepal đã mất gần một phần ba lượng băng trong hơn 30 năm. Trong thập niên 2011-2020, tốc độ mất băng của các sông băng Hindu Kush Himalaya nhanh hơn khoảng 65% so với thập niên trước.
Nghiên cứu tháng 3 cũng chỉ ra ba yếu tố đang làm thay đổi điều kiện ổn định của các sườn núi Himalaya là sông băng rút nhanh, hiện tượng mưa cực đoan và tầng đất đóng băng vĩnh cửu dần suy thoái.
Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa từng địa điểm nghiên cứu; đồng nghĩa không phải mọi vụ lở băng - đá đều có thể quy về một nguyên nhân duy nhất.