Đây là một quyết sách nhất quán, kịp thời và đúng đắn, khẳng định vai trò cốt lõi của công chứng như một “lá chắn pháp lý” phòng ngừa rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân và doanh nghiệp.
Tư duy lập pháp vì quyền lợi chính đáng của nhân dân và doanh nghiệp
Trong đời sống kinh tế-xã hội, đất đai và bất động sản luôn là tài sản có giá trị đặc biệt lớn đối với mỗi cá nhân, gia đình cũng như là nguồn lực đầu vào sống còn của doanh nghiệp. Vì vậy, mọi biến động, giao dịch liên quan quyền sử dụng đất đều tiềm ẩn rủi ro pháp lý phức tạp nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu xác lập hợp đồng, giao dịch.
Thời gian qua, quá trình thảo luận sửa đổi các quy định pháp luật về đất đai từng xuất hiện những ý kiến đề xuất cắt giảm hoặc nới lỏng thủ tục công chứng bắt buộc dưới danh nghĩa “giản lược thủ tục hành chính”. Tuy nhiên, nếu đánh đồng việc đơn giản hóa thủ tục hành chính với việc buông lỏng kiểm soát an toàn pháp lý thì cái giá phải trả sẽ là sự gia tăng của tranh chấp, lừa đảo, khiếu kiện kéo dài, đẩy rủi ro về phía người dân và doanh nghiệp - những chủ thể yếu thế hơn về năng lực thẩm định pháp lý trong các giao dịch dân sự.
Nhận thức sâu sắc vấn đề này, tại Nghị quyết số 278/NQ-CP ngày 18/9/2026 của Chính phủ về Phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật tháng 9/2026, Chính phủ đã giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì hoàn thiện dự án Luật Đất đai (sửa đổi) với yêu cầu rõ ràng: “Thực hiện yêu cầu công chứng đối với giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất để bảo đảm phù hợp pháp luật chuyên ngành về công chứng, phòng ngừa, ngăn chặn rủi ro phát sinh tranh chấp, khiếu kiện” (điểm b khoản 1 Mục I).
Đồng thời, đối với dự án Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi), Chính phủ cũng chỉ đạo: “Rà soát các quy định về công chứng giao dịch bất động sản bảo đảm yêu cầu quản lý và an toàn tài sản cho chủ sở hữu cho đến khi hệ thống dữ liệu được kết nối, vận hành thông suốt” (điểm d khoản 2 Mục II). Chỉ đạo nhất quán này một lần nữa khẳng định nguyên tắc xuyên suốt của Chính phủ: cải cách thủ tục phải gắn liền với bảo đảm an toàn pháp lý; đơn giản hóa quy trình nhưng tuyệt đối không tạo kẽ hở pháp lý gây tổn hại đến tài sản của người dân và tổ chức.
Vì sao công chứng là khâu không thể thay thế?
Thứ nhất, tính chất đặc thù của hoạt động công chứng: công chứng không đơn thuần là xác thực chữ ký mang tính hình thức, mà là dịch vụ công do Nhà nước ủy nhiệm để thẩm tra tính hợp pháp của giao dịch, năng lực hành vi dân sự của các bên, tình trạng pháp lý của quyền sử dụng đất và ý chí tự nguyện đích thực của người tham gia giao dịch. Công chứng viên chịu trách nhiệm pháp lý đối với nội dung và tính xác thực của hợp đồng. Việc loại bỏ hoặc xem nhẹ khâu công chứng sẽ làm mất đi “bộ lọc” sàng lọc rủi ro đầu tiên và quan trọng nhất.
Thứ hai, phòng ngừa tranh chấp và bảo vệ trật tự xã hội: đất đai là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu nại, khiếu kiện phức tạp và kéo dài nhất trong hệ thống tư pháp. Việc duy trì bắt buộc công chứng giúp hạn chế tình trạng chuyển nhượng chồng chéo, gian lận, làm giả giấy tờ quyền sử dụng đất, hoặc ép buộc, lừa dối trong giao dịch. Đây chính là biện pháp phòng ngừa từ sớm, từ xa, giảm tải áp lực điều tra, xét xử cho cơ quan quản lý và tòa án nhân dân.
Thứ ba, sự đồng bộ với tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu số: Mặc dù đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, nhưng hệ thống thông tin dữ liệu đất đai, dân cư, thuế và tín dụng cần thời gian để kết nối liên thông và vận hành thực sự thông suốt. Trong giai đoạn này, vai trò kiểm soát trực tiếp của công chứng viên là chốt chặn tin cậy nhất để ngăn chặn rò rỉ dữ liệu hoặc trục lợi thông tin sai lệch. Thậm chí ngay cả khi dữ liệu đã số hóa toàn diện, dữ liệu số chỉ cung cấp thông tin lịch sử và hiện trạng, còn tính tự nguyện, minh mẫn và ý chí hợp pháp của các bên tại thời điểm ký kết vẫn đòi hỏi sự thẩm định của quy trình công chứng.
Thứ tư, tính thống nhất của hệ thống pháp luật: Giữ nguyên quy định công chứng bắt buộc trong Luật Đất đai (sửa đổi) bảo đảm tính đồng bộ với Luật Công chứng, Bộ luật Dân sự, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản. Tránh việc xung đột pháp lý dẫn đến tình trạng “khoảng trống trách nhiệm” khi xảy ra tranh chấp quyền tài sản.
Hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 278/NQ-CP vào thực tiễn lập pháp
Nghị quyết số 278/NQ-CP đã đặt ra kim chỉ nam rõ ràng cho cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan liên quan. Để chủ trương này đi sâu vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, quá trình chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo trình Quốc hội tại kỳ họp tới cần quán triệt các nhiệm vụ trọng tâm:
1. Khẳng định nguyên tắc bắt buộc công chứng đối với các giao dịch chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân: Giữ vững sự ổn định của chính sách đã được kiểm chứng qua thực tiễn, không tạo ra xáo trộn tâm lý xã hội và bất an cho thị trường bất động sản.
2. Đẩy mạnh liên thông và số hóa thủ tục công chứng - đăng ký đất đai: Thay vì loại bỏ công chứng, giải pháp căn cơ để tạo thuận lợi cho người dân là cắt giảm thời gian, thủ tục hành chính thông qua việc chia sẻ dữ liệu liên thông giữa tổ chức hành nghề công chứng với cơ quan quản lý đất đai, thuế và dân cư. Điều này giúp người dân không phải nộp nhiều loại giấy tờ trùng lặp mà vẫn được bảo đảm tuyệt đối về tính an toàn pháp lý.
3. Nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp của công chứng viên: Đi đôi với việc duy trì quyền năng và vai trò của công chứng, cần siết chặt kỷ cương, tiêu chuẩn nghề nghiệp, xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực, tắc trách, bảo đảm mỗi bản hợp đồng được công chứng thực sự là bảo chứng tin cậy cho tài sản của nhân dân.
Bảo vệ quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản hợp pháp của công dân và tổ chức là mục tiêu tối thượng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quyết nghị của Chính phủ tại Nghị quyết 278/NQ-CP về việc giữ nguyên yêu cầu công chứng đối với giao dịch quyền sử dụng đất là một quyết định thấu đáo, trách nhiệm, vì sự phát triển bền vững của nền kinh tế và cuộc sống bình yên của nhân dân.
Quỳnh Trang