Giun rồng “tái xuất” ở Việt Nam, giới khoa học đau đầu nhận dạng

Tưởng chừng đã vắng bóng, giun rồng bất ngờ được ghi nhận trở lại tại Việt Nam từ năm 2020.

Điều đáng nói, loài giun rồng được ghi nhận tại Việt Nam có nhiều điểm khác biệt so với chủng giun rồng thế giới đang loại trừ, thách thức các nhà khoa học trong việc giải mã "danh tính" thực sự của chúng.

Sự trở lại của căn bệnh tưởng đã "biến mất"

Năm 1998, khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố danh sách các quốc gia có bệnh giun rồng lưu hành, Việt Nam hoàn toàn không có tên trong danh sách này. Thế nhưng, năm 2020 ca bệnh giun rồng đầu tiên bất ngờ được ghi nhận tại Lào Cai.

Tính từ năm 2020 đến nay, toàn quốc đã ghi nhận tổng cộng 50 trường hợp mắc bệnh, xuất hiện rải rác qua các năm, tập trung chủ yếu tại 3 tỉnh: Lào Cai, Phú Thọ và Thanh Hóa.

Mới đây nhất, Bệnh viện Đặng Văn Ngữ đã tiếp nhận bệnh nhân thứ 44 (anh N.V.T., 49 tuổi, quê Lào Cai) đến khám trong tình trạng cánh tay có 2 vết tổn thương sâu do người nhà tự nặn mụn, kéo ra 2 đoạn giun màu trắng dài 10-20cm.

Trên thế giới, loài giun rồng mà WHO đang tập trung nguồn lực loại trừ có tên khoa học là Dracunculus medinensis. Năm 2025 toàn cầu chỉ còn khoảng 10 ca bệnh, tập trung chủ yếu ở châu Phi. Tuy nhiên, loài giun rồng xuất hiện ở Việt Nam lại thuộc một chủng hoàn toàn khác.

Chia sẻ về vấn đề này, TS Nguyễn Quý Anh, Trưởng khoa Ký sinh trùng (Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương), cho biết: "Viện đã nhờ sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế Thế giới để xác định loài giun rồng hiện đang có tại Việt Nam.

Kết quả trả lời từ thế giới cho thấy loài giun rồng xuất hiện ở Việt Nam là một trong những loài hiện nay chưa xác định được tên gọi chính xác. Do đó, hiện tại Việt Nam chúng ta tạm gọi tên khoa học của nó là Dracunculus sp.".

Để giải mã "tung tích" của loài ký sinh trùng này, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đã phối hợp cùng WHO gửi mẫu bệnh phẩm sang Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ để giải trình tự gen. Mặc dù CDC Hoa Kỳ đã tiến hành phân tích phân tử, việc định danh chính xác vẫn gặp trở ngại lớn.

"Chúng tôi có mẫu nào cũng sẽ chọn lọc và gửi cho WHO để họ chuyển sang CDC Hoa Kỳ định danh. Tuy nhiên, khó khăn ở chỗ là chúng tôi vẫn chưa thu thập được một con giun rồng nguyên bản, tức là đầy đủ cả đầu, thân và đuôi.

Các mẫu thu thập được gửi sang, phía bạn đánh giá là vẫn chưa đầy đủ nên rất khó để xác định tên thật của nó là gì”, TS Quý Anh phân tích.

Lý giải về nguyên nhân vì sao căn bệnh này lại bất ngờ xuất hiện sau một thời gian dài im ắng, TS Quý Anh nhận định, có lẽ bệnh vẫn tồn tại trong thiên nhiên từ trước và người dân cũng có thể bị, nhưng họ tự xử lý tại chỗ và không báo cáo với cơ sở y tế.

Thời gian gần đây, nhờ công tác truyền thông được tăng cường, hiểu biết của người dân thay đổi nên khi mắc bệnh mới đến cơ sở y tế.

Từ các ca bệnh báo cáo ban đầu, đơn vị đã tổ chức các đợt điều tra, giám sát thì phát hiện thêm những người xung quanh từng bị tình trạng tương tự.

Thời gian ủ bệnh dài gây nhiều thách thức

Không chỉ gây đau đớn dữ dội, bệnh giun rồng còn thách thức giới y khoa bởi thời gian ủ bệnh kéo dài tới hơn một năm, cùng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu người bệnh tự ý nặn, kéo đứt con giun ra khỏi cơ thể.

Theo TS Quý Anh, con người bị nhiễm giun rồng do ăn uống phải nguồn nước hoặc thực phẩm tươi sống có chứa các sinh vật giáp xác nhỏ (bọ chét nước - Cyclops) mang ấu trùng ký sinh. Khi vào cơ thể, ấu trùng xuyên qua thành dạ dày, phát triển trong khoang bụng và di chuyển xuống dưới da.

Thế nhưng, điều khiến việc khoanh vùng dịch tễ trở nên vô cùng phức tạp chính là thời gian ủ bệnh kéo dài âm thầm.

TS Nguyễn Quý Anh phân tích: "Thời gian tính từ thời điểm người bệnh tiếp xúc, nuốt phải ấu trùng cho đến khi con giun trưởng thành và chui ra ngoài da kéo dài từ 12 đến 14 tháng.

Chính vì thời gian ủ bệnh quá dài nên việc điều trị, truy xuất chính xác nguồn lây nhiễm hay ổ bệnh ban đầu gặp rất nhiều khó khăn”.

Một thực tế đáng lo ngại là hiện nay y học thế giới lẫn Việt Nam đều chưa có bất kỳ loại thuốc nào đặc trị để tiêu diệt giun rồng ở dạng ấu trùng hay khi giun đã trưởng thành trong cơ thể.

"Đối với bệnh giun rồng, chúng ta không có thuốc đặc trị mà bắt buộc phải áp dụng phương pháp cơ học là cuộn từ từ lấy con giun ra. Cán bộ y tế phải có kỹ thuật, kiên nhẫn cuộn giun dần dần và thời gian có thể kéo dài tới vài giờ.

Phòng bệnh và xử trí bệnh giun rồng

Khi đối mặt với loài ký sinh trùng chưa có vaccine hay thuốc đặc trị, TS Nguyễn Quý Anh nhấn mạnh việc trang bị kiến thức xử trí đúng cách và chủ động phòng ngừa trong sinh hoạt hằng ngày chính là "lá chắn" quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe.

Người dân tuyệt đối không được tự ý dùng tay kéo, nặn mụn hay chích tại nhà khi thấy tổn thương rộp loét hay đầu giun nhô ra dưới da.

“Nếu chúng ta kéo mạnh làm đứt con giun, nó sẽ giải phóng độc tố gây ra tình trạng viêm nhiễm rất nặng. Đồng thời, việc làm đứt giun cũng giải phóng lượng lớn ấu trùng ra mô xung quanh, khiến tổn thương trầm trọng hơn”, TS Quý Anh cảnh báo.

Thói quen ăn thịt động vật như rắn, ếch chưa nấu chín, uống nước lã có nhiễm ấu trùng là căn nguyên gây bệnh lý này. Để phòng bệnh, người dân tuyệt đối không ăn cá sống, đồ tái, gỏi. Uống nước đun sôi, tránh dùng nước giếng, nước suối chưa lọc kỹ. Giữ gìn vệ sinh cá nhân và môi trường sống sạch sẽ.

Khi có dấu hiệu mụn nước, sưng tấy da chi, sốt không rõ nguyên nhân, cần đến ngay cơ sở y tế để khám và điều trị kịp thời. Phòng bệnh là biện pháp duy nhất hiệu quả hiện nay. Hãy chủ động bảo vệ bản thân và gia đình trước căn bệnh ký sinh nguy hiểm này.