Đáng lo ngại, sự kỳ thị, mặc cảm và thiếu kiến thức khiến nhiều người bệnh chậm được phát hiện, điều trị. Thực tế này đòi hỏi phải chủ động phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác, duy trì điều trị liên tục gắn với phục hồi chức năng toàn diện, giúp người bệnh hạn chế tái phát và từng bước hòa nhập cộng đồng.
Có người thân mắc bệnh tâm thần phân liệt đang điều trị ngoại trú, định kỳ hằng tháng, bà Nguyễn Thị T đến Trạm Y tế xã Ứng Thiên (thành phố Hà Nội) lĩnh thuốc theo lịch hẹn. Thực hiện đúng hướng dẫn của bác sĩ, bà luôn chú ý nhắc nhở, bảo đảm chồng uống thuốc đầy đủ, đúng liều, đúng giờ. Không chỉ duy trì điều trị, bà còn phối hợp với cán bộ y tế trong chăm sóc, hỗ trợ chồng phục hồi chức năng tại cộng đồng. Sự kiên trì và đồng hành của gia đình chính là điểm tựa quan trọng giúp người bệnh duy trì quá trình điều trị, từng bước cải thiện khả năng sinh hoạt và giao tiếp, hướng tới hòa nhập cuộc sống.
Thực tế cho thấy, đối với người mắc bệnh tâm thần, quá trình phục hồi không đơn thuần là kiểm soát các triệu chứng bằng thuốc. Người bệnh còn cần được hỗ trợ khôi phục những kỹ năng đã suy giảm, từ tự chăm sóc bản thân, giao tiếp, duy trì các mối quan hệ đến tham gia những công việc phù hợp với khả năng. Đây là quá trình đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở y tế, gia đình và cộng đồng.
Đáng chú ý, không phải mọi người bệnh đều có khả năng phục hồi giống nhau. Tuy nhiên, môi trường sống ổn định, sự động viên đúng cách và việc duy trì các hoạt động phù hợp có thể góp phần nâng cao tính tự lập, hạn chế sự phụ thuộc và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Bởi một trong những thách thức lớn trong quản lý bệnh tâm thần hiện nay là tình trạng người bệnh không tuân thủ điều trị, đặc biệt sau khi các triệu chứng đã thuyên giảm.
Chia sẻ về vấn đề này, Bác sĩ chuyên khoa I Nguyễn Minh Hiếu, Trưởng Phòng Kế hoạch tổng hợp (Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức, thành phố Hà Nội) cho biết: Qua thực tế điều trị, bệnh viện ghi nhận không ít trường hợp bệnh nhân sau khi xuất viện, thấy sức khỏe cải thiện đã tự ý ngừng thuốc, không tái khám. Một số gia đình cũng cho rằng người bệnh đã khỏi hoàn toàn nên không tiếp tục theo dõi. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian, bệnh có thể tái phát, người bệnh phải nhập viện điều trị trở lại. Đây là vấn đề đáng lo ngại bởi với nhiều bệnh lý tâm thần, việc triệu chứng thuyên giảm không đồng nghĩa với bệnh đã khỏi hoàn toàn. Người bệnh vẫn cần được theo dõi, đánh giá đáp ứng điều trị và sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Việc tự ý ngừng thuốc, giảm liều hoặc thay đổi phác đồ có thể làm mất ổn định tình trạng bệnh, tăng nguy cơ tái phát và ảnh hưởng đến quá trình phục hồi.
Do vậy, gia đình cần phối hợp với nhân viên y tế để nhắc nhở người bệnh dùng thuốc đúng hướng dẫn, đưa người bệnh tái khám đúng lịch và thông báo với bác sĩ khi xuất hiện những biểu hiện bất thường hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc. Tuyệt đối không tự ý điều chỉnh điều trị chỉ vì cảm thấy sức khỏe đã tốt hơn. Để quản lý và chăm sóc người bệnh hiệu quả, bên cạnh năng lực điều trị tại bệnh viện, vai trò của y tế cơ sở ngày càng được chú trọng. Đây là tuyến y tế gần dân, có điều kiện theo dõi thường xuyên, phối hợp với gia đình trong quản lý điều trị ngoại trú và hỗ trợ phục hồi chức năng cho người bệnh ngay tại nơi cư trú một cách hiệu quả nhất.
Nhận thức được tầm quan trọng nêu trên, thời gian qua, Bệnh viện đa khoa huyện Mỹ Đức phối hợp Trạm Y tế xã Ứng Thiên tổ chức truyền thông, hướng dẫn chăm sóc, phục hồi chức năng và phòng ngừa tái phát một số bệnh tâm thần thường gặp tại cộng đồng. Qua đó, người bệnh và gia đình được cung cấp kiến thức về chăm sóc, phục hồi chức năng đối với các bệnh lý như tâm thần phân liệt, rối loạn lo âu, trầm cảm, động kinh...
Các nội dung được hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu, gắn với những tình huống trong sinh hoạt hằng ngày, giúp người thân biết cách hỗ trợ người bệnh duy trì điều trị và từng bước phục hồi khả năng tự lập; khuyến khích người bệnh tham gia những công việc đơn giản phù hợp với khả năng, có ý nghĩa quan trọng, giúp hạn chế tình trạng thu mình, cô lập và tăng khả năng hòa nhập.
Ngoài ra, trong 8 tháng đầu năm 2026, Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức tổ chức kiểm tra, giám sát công tác khám và điều trị ngoại trú người bệnh tâm thần tại 25 xã, phường; tổ chức 20 lớp cập nhật kiến thức chuyên khoa cho cán bộ y tế tại các trạm y tế và 20 buổi sinh hoạt câu lạc bộ nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần tại cộng đồng.
Thông qua các hoạt động này, đội ngũ y tế cơ sở được củng cố kiến thức chuyên môn, kỹ năng theo dõi và hỗ trợ người bệnh; đồng thời giúp gia đình nâng cao nhận thức, chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe tâm thần. Sự kết nối giữa bệnh viện chuyên khoa, trạm y tế và gia đình cũng góp phần duy trì quá trình điều trị liên tục, hạn chế tình trạng bỏ trị, tái phát và nhập viện nhiều lần, Bác sĩ chuyên khoa I Nguyễn Minh Hiếu cho biết thêm.
Sức khỏe tâm thần có thể bị ảnh hưởng ở bất kỳ lứa tuổi nào. Các rối loạn thường gặp bao gồm lo âu, trầm cảm, tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng chất và một số rối loạn liên quan đến bệnh lý cơ thể, tuổi cao. Biểu hiện của các vấn đề sức khỏe tâm thần rất đa dạng. Người bệnh có thể mất ngủ kéo dài, lo lắng quá mức, buồn chán, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, suy giảm năng lượng, thu mình, giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ hoặc có những thay đổi rõ rệt về tư duy, cảm xúc và hành vi.
Những biểu hiện này đôi khi dễ bị nhầm lẫn với căng thẳng thông thường trong cuộc sống. Không ít người cố gắng chịu đựng, tự tìm cách điều chỉnh hoặc trì hoãn thăm khám vì tâm lý e ngại, sợ bị đánh giá. Tuy nhiên, khi các biểu hiện kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đến khả năng học tập, làm việc và sinh hoạt, người dân cần chủ động tìm đến cơ sở y tế để được đánh giá chuyên môn. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp người bệnh được can thiệp kịp thời mà còn góp phần hạn chế những ảnh hưởng lâu dài đến khả năng học tập, lao động, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống.
Người mắc bệnh tâm thần cần tuân thủ nghiêm phác đồ điều trị, sử dụng thuốc đúng liều lượng, đúng thời gian và tái khám theo lịch hẹn. Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc, giảm liều hoặc thay đổi thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ, kể cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm. Nếu xuất hiện tác dụng không mong muốn hoặc có bất kỳ biểu hiện bất thường nào trong quá trình sử dụng thuốc, người bệnh và gia đình cần thông báo với bác sĩ để được tư vấn, điều chỉnh phù hợp.
Bên cạnh đó, gia đình cần quan sát những thay đổi về giấc ngủ, cảm xúc, lời nói, hành vi và khả năng giao tiếp của người bệnh. Những biểu hiện như mất ngủ kéo dài, kích động, lo lắng bất thường, thu mình, nghi ngờ vô căn cứ hoặc xuất hiện những hành vi khác thường có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng bệnh không ổn định. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, người nhà cần đưa người bệnh đến cơ sở chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá và can thiệp kịp thời, hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển nặng.
“Sức khỏe tâm thần không phải là vấn đề của riêng người mắc bệnh hay gia đình họ, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Mỗi người cần chủ động quan tâm đến những thay đổi bất thường về tâm lý, cảm xúc và hành vi; không né tránh thăm khám vì định kiến hay mặc cảm. Gia đình cần kiên trì đồng hành, còn cộng đồng cần có thái độ tôn trọng, sẻ chia, không kỳ thị và phân biệt đối xử với người bệnh”, Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Minh Hiếu khuyến nghị.
VÂN SƠN