Gỡ rối từ một chữ ký

Tham gia hội đồng chấm luận văn, luận án ở một số cơ sở đào tạo, một trong những điều khiến tôi bối rối nhất lại là việc đi xin xác nhận chữ ký cho bản nhận xét của mình. Đọc công trình, đối chiếu tài liệu, cân nhắc từng nhận định là trách nhiệm tôi sẵn lòng thực hiện. Nhưng sau khi ký tên, tôi còn phải tìm nơi xác nhận rằng chữ ký ấy đúng là của tôi.

Cơ quan công tác, nếu không thông cảm, có thể cho rằng việc xác nhận này không nằm trong chức năng, nhiệm vụ của cơ quan. Khi ấy, người được mời tham gia hội đồng rơi vào thế khó: nhà trường cần xác nhận để đủ hồ sơ, còn nơi được đề nghị xác nhận lại có lý do để băn khoăn. Một việc tưởng đơn giản bỗng khiến người ta phải giải thích, nhờ vả, đi lại.

Tôi nghĩ đến một thầy giáo già đã nghỉ hưu, vẫn được mời phản biện bởi kiến thức và kinh nghiệm tích lũy cả đời. Thầy đọc hàng trăm trang luận án, viết những góp ý tâm huyết, rồi phải ra phường, xã để xác nhận chữ ký. Với người tuổi cao, sức khỏe hạn chế, một lượt đi lại cũng là điều đáng kể. Chúng ta mời thầy đóng góp trí tuệ, nhưng quy trình lại khiến thầy phải thêm một lần loay hoay với giấy tờ.

Những lúc ấy, tôi nhớ đến tiếng cười châm biếm của Aziz Nesin và liên tưởng đến cảnh một người phải chạy ngược chạy xuôi để chứng minh mình đúng là mình, không phải người khác. Cười rồi lại thấy ngậm ngùi. Khi con người hiện diện, danh tính đã được biết, trách nhiệm đã được xác lập mà vẫn phải tìm thêm một sự bảo đảm bằng giấy, câu chuyện bắt đầu vượt ra ngoài phạm vi một chữ ký.

Tôi hiểu sự thận trọng của cơ sở đào tạo. Giả mạo hồ sơ, thiếu trách nhiệm trong phản biện là những nguy cơ cần phòng ngừa. Xác thực người ký có thể cần thiết trong một số trường hợp. Nhưng mỗi yêu cầu phải được cân nhắc bằng câu hỏi: Nó giải quyết rủi ro gì, có thực sự hiệu quả và có cách nào thuận tiện hơn? Sự yên tâm của người tiếp nhận hồ sơ cũng cần được đặt bên cạnh thời gian, công sức của người thực hiện.

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo không đặt ra yêu cầu xác nhận chữ ký như tình huống này càng khiến chúng ta cần xem xét căn cứ của thủ tục bổ sung. Chưa thể chỉ từ đó kết luận mọi yêu cầu của trường đều trái quy định. Tuy nhiên, quyền xây dựng quy trình nội bộ phải đi cùng trách nhiệm giải thích sự cần thiết. Một thủ tục tồn tại lâu năm vẫn cần được rà soát nếu gây phiền hà mà không làm tăng chất lượng quản lý.

Một bản nhận xét có thêm xác nhận chưa chắc sâu sắc hơn. Điều bảo đảm chất lượng luận văn, luận án nằm ở năng lực chuyên môn, sự độc lập, liêm chính và trách nhiệm của thành viên hội đồng. Nếu giấy tờ được chăm chút hơn việc kiểm tra chất lượng phản biện, hoạt động học thuật sẽ có nguy cơ bị hành chính hóa. Hồ sơ có thể đầy đủ mà những câu hỏi khoa học quan trọng vẫn chưa được trả lời đến nơi đến chốn.

Đằng sau chuyện này còn là tâm lý muốn có thêm một lớp xác nhận để tránh trách nhiệm. Người nhận hồ sơ cần dấu cho chắc; nơi được xin xác nhận lại lo mình có thẩm quyền hay không. Mỗi bên đều có nỗi lo, nhưng người ở giữa phải gánh sự bất tiện. Muốn tháo gỡ, cần xác định rõ ai chịu trách nhiệm xác minh, xác minh điều gì và bằng phương thức nào.

Chủ trương của Đảng và Nhà nước về đơn giản hóa thủ tục hành chính chỉ thực sự đi vào đời sống khi người dân cảm nhận được sự thuận tiện trong những việc cụ thể. Một quy trình được rút ngắn, một giấy xác nhận được bỏ đi, một lần đi lại được giảm bớt đều có ý nghĩa. Đó là cách chủ trương lớn đến gần con người, qua trải nghiệm hằng ngày của họ.

Ngược lại, những yêu cầu nhỏ thiếu hợp lý có thể làm mờ đi kết quả cải cách. Người dân ít có điều kiện đánh giá toàn bộ hệ thống; họ thường cảm nhận qua việc mình vừa phải giải quyết. Nếu vẫn mất một buổi để xin thêm xác nhận, vẫn phải nhờ sự thông cảm mới hoàn thành hồ sơ, họ khó thấy thủ tục đã thuận tiện hơn. Niềm tin vào cải cách được bồi đắp từ những lần công việc được giải quyết rõ ràng, đúng hẹn.

Với hội đồng khoa học, cơ sở đào tạo có thể chủ động xác minh qua đầu mối chính thức, đối chiếu khi họp hoặc sử dụng chữ ký số phù hợp. Trường hợp cần xác nhận bổ sung phải có lý do rõ ràng, thông báo từ khi gửi lời mời và hỗ trợ thực hiện. Chuyển đổi số cũng cần bắt đầu bằng việc rà soát quy trình; một thủ tục không cần thiết, dù chuyển lên mạng, vẫn làm mất thời gian.

Tôn trọng trí thức được thể hiện cả trong cách tổ chức công việc. Để nhà khoa học dành sức lực cho phản biện, để người thầy nghỉ hưu tiếp tục đóng góp thuận lợi, chúng ta cần nghiêm túc gỡ bỏ những vướng mắc có thể tránh được. Thời gian của họ là nguồn lực đáng quý của giáo dục.

Tôi mong những câu chuyện như vậy được lắng nghe và xử lý cụ thể. Thành công của chủ trương lớn nhiều khi hiện rõ qua một việc rất nhỏ: người thầy hoàn thành bản nhận xét, ký tên và được tiếp nhận bằng một quy trình hợp lý. Gỡ rối từ một chữ ký cũng là cách đưa tinh thần cải cách đến gần hơn với cuộc sống.

Tác giả: PGS.TS Bùi Hoài Sơn là thạc sĩ chuyên ngành quản lý di sản và nghệ thuật tại Đại học Bắc London (University of North London); tiến sĩ quản lý văn hóa tại Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam. Ông hiện là đại biểu Quốc hội khóa XVI; Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!