Hà Nội chiều mưa và câu hỏi “hôm nay có ngập không?”

Chiều Hà Nội, mưa trút xuống ào ào. Người đang đi đường vội tìm chỗ trú, người đã về đến nhà ngồi bên cửa sổ nghe tiếng mưa. Sau nhiều ngày oi bức, cơn mưa khiến không khí dịu hẳn. Điều đáng mừng hơn là khi mưa giảm, trên nhiều tuyến đường chính, dòng phương tiện vẫn tiếp tục chuyển động, không xuất hiện những hình ảnh đã trở nên quen thuộc sau các trận mưa lớn: xe chết máy giữa đường, người dắt xe qua dòng nước, hàng quán đóng cửa vì nước tràn vào nhà.

Đó là một kết quả đáng ghi nhận, bởi sự bình yên trên mặt đường thực ra được tạo nên từ rất nhiều công việc tưởng như vô hình: hồ điều hòa được chủ động điều tiết, cống rãnh được nạo vét, cửa thu nước được kiểm tra, trạm bơm sẵn sàng vận hành, lực lượng thoát nước túc trực tại những vị trí có nguy cơ cao.

Một đô thị hàng triệu dân đi qua một trận mưa lớn mà cơ bản vẫn duy trì được nhịp sống bình thường không thể chỉ quy cho may mắn. Nhưng cũng chính vì vậy, với những người làm quản lý đô thị, có lẽ không nên chỉ dừng lại ở câu hỏi “hôm nay Hà Nội có ngập hay không?”. Điều đáng quan tâm hơn là hệ thống đã phải chịu tải đến đâu, còn bao nhiêu dư địa an toàn và nếu trận mưa lớn hơn, kéo dài hơn thì điều gì sẽ xảy ra?

Những trận mưa cực đoan trong thời gian qua cho thấy câu hỏi ấy không phải chuyện xa xôi. Trong đợt mưa ngày 25-26/8/2025, nhiều khu vực Hà Nội ghi nhận lượng mưa 200-300mm trong 24 giờ, có nơi cao hơn đáng kể; riêng khu vực Hai Bà Trưng từng ghi nhận lượng mưa ở mức khoảng 420mm. Hàng loạt tuyến phố khi đó ngập sâu, giao thông đình trệ.

Đến đầu tháng 10/2025, hoàn lưu bão Matmo tiếp tục tạo ra một đợt mưa lớn, nhiều khu vực Hà Nội ghi nhận lượng mưa trên 200mm và hàng loạt tuyến đường bị ảnh hưởng. Trong khi đó, những đợt mưa gần đây cho thấy khi lượng mưa, thời gian mưa và trạng thái hệ thống thay đổi, kết quả cũng có thể khác rất xa.

Điều này nhắc chúng ta một điều tưởng đơn giản nhưng rất quan trọng: không thể đánh giá năng lực thoát nước chỉ bằng tổng lượng mưa. Cùng là 100mm nước nhưng 100mm trải trong 10 giờ hoàn toàn khác với 100mm trút xuống trong hai giờ. Cùng một trận mưa nhưng nếu hồ điều hòa còn nhiều dung tích, các tuyến tiêu thông thoáng, lưu vực chưa bão hòa và trạm bơm hoạt động tốt thì thành phố có thể vượt qua tương đối nhẹ nhàng.

Ngược lại, nếu mưa lớn xuất hiện khi hồ đã ở mực nước cao, đất đã bão hòa, hệ thống tiêu đang vận hành gần giới hạn thì chỉ cần thêm một khoảng thời gian ngắn, tình hình có thể thay đổi rất nhanh. Vì thế, câu hỏi “mưa bao nhiêu?” mới chỉ là câu hỏi đầu tiên. Cần biết mưa với cường suất thế nào, kéo dài bao lâu, tập trung ở đâu và quan trọng nhất là hệ thống đang ở trạng thái nào trước khi mưa xuất hiện.

Có một vấn đề khác cũng cần được nhìn thẳng: chúng ta đang đo “điểm ngập” hay đang đo những nơi người dân thực sự gặp khó? Nếu một vị trí chỉ được ghi nhận khi nước đạt một độ sâu nhất định và kéo dài quá một khoảng thời gian nhất định thì những trường hợp nằm dưới ngưỡng đó rất dễ biến mất khỏi thống kê.

Một con ngõ ngập 8-10cm trong một hoặc hai giờ có thể chưa đủ điều kiện để gọi là “điểm ngập” theo một tiêu chí kỹ thuật nào đó, nhưng với người dân sống trong con ngõ ấy, đó vẫn là một sự cố hạ tầng. Cửa hàng phải kê hàng hóa lên cao, trẻ em khó đi học, người già khó ra khỏi nhà, xe máy đi lại chật vật. Nếu báo cáo ghi nhận “không có điểm ngập”, trong khi người dân vẫn phải sống chung với nước, rõ ràng giữa số liệu và đời sống đang có một khoảng cách.

Điều đó không có nghĩa phải rời xa các tiêu chí kỹ thuật. Tiêu chí kỹ thuật là cần thiết để quản lý, nhưng bên cạnh việc “đếm” điểm ngập rồi đánh giá rằng giảm số điểm ngập là hiệu quả, Hà Nội sẽ tiến tới đo tác động của ngập: nước sâu bao nhiêu, kéo dài bao lâu, diện tích ảnh hưởng thế nào, bao nhiêu hộ dân và phương tiện bị tác động, giao thông bị gián đoạn bao lâu, hạ tầng thiết yếu nào bị ảnh hưởng theo thời gian thực bằng khoa học công nghệ.

Một điểm ngập 10cm trong 20 phút trên một khoảng đất trống không thể đánh giá giống một điểm ngập 10cm trong hai giờ trước cổng bệnh viện. Cùng là nước trên mặt đường nhưng mức độ rủi ro đối với xã hội hoàn toàn khác nhau.

Từ đây xuất hiện một câu hỏi khó hơn: Hà Nội có nên đặt mục tiêu không để xảy ra bất kỳ tình trạng ngập nào trong mọi trận mưa? Về mong muốn, chắc chắn ai, từ người dân đến chính quyền, cũng muốn như vậy. Nhưng về kỹ thuật và kinh tế, đây không phải một mục tiêu thực tế.

Không có đô thị nào có thể đầu tư đến mức bảo đảm mọi con phố, mọi con ngõ đều tuyệt đối không có nước trong mọi trận mưa cực đoan. Chi phí để nâng năng lực tiêu thoát từ một ngưỡng nhất định lên một ngưỡng cao hơn có thể tăng rất nhanh, trong khi lợi ích thu được từ những khoản đầu tư cuối cùng lại giảm dần.

Hà Nội còn phải phân bổ nguồn lực cho đường sắt đô thị, giao thông, bệnh viện, trường học, môi trường, nhà ở và an sinh xã hội. Vì vậy, bài toán hợp lý hơn là xác định mức độ rủi ro nào có thể chấp nhận được, ở đâu và trong điều kiện nào.

Tuy nhiên, cần rất thận trọng với cách diễn đạt này. Không thể nói với người dân rằng “khu vực này được phép ngập”. Điều cần nói là thành phố phải xác định mức độ bảo vệ khác nhau đối với những loại không gian khác nhau trên cơ sở tiêu chuẩn kỹ thuật, mức độ thiệt hại và tầm quan trọng của hạ tầng.

Bệnh viện, trung tâm cấp cứu, trường học, ga đường sắt đô thị, đặc biệt là ga ngầm, hệ thống điện, viễn thông và các tuyến giao thông chiến lược phải được bảo vệ ở mức rất cao. Khu dân cư đông đúc và những khu vực kinh tế quan trọng cũng cần mức bảo vệ cao. Trong khi đó, công viên, hồ điều hòa, không gian xanh và những vùng có thể trữ nước nên được thiết kế để tạm thời tiếp nhận nước trong các trận mưa cực đoan. Nói đơn giản hơn, thay vì cố gắng đẩy tất cả nước đi thật nhanh, đô thị phải biết chỗ nào có thể giữ nước an toàn.

Nhưng bài toán ngập của Hà Nội không chỉ nằm trong những chiếc cống. Có những nguyên nhân bắt đầu từ cách chúng ta phát triển đô thị. Khi đánh giá các dự án đô thị lớn, không nên chỉ hỏi dự án có hệ thống thoát nước trong phạm vi dự án hay không, mà phải hỏi sau khi dự án hình thành, cao độ nền thay đổi thế nào, diện tích bề mặt không thấm nước tăng bao nhiêu, dòng chảy tự nhiên bị thay đổi ra sao và khu vực xung quanh có phải tiếp nhận thêm rủi ro hay không.

Nếu một dự án lấy đi một phần khả năng chứa nước tự nhiên của khu vực, phải có cơ chế để dự án tạo ra năng lực trữ hoặc tiêu thoát tương ứng. Nếu không giải quyết được điều này, một ngày nào đó ngân sách lại phải bỏ tiền để xử lý hậu quả của chính quá trình phát triển.

Trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai đồng thời nhiều dự án giao thông, đường sắt đô thị, đường vành đai, chỉnh trang và phát triển đô thị, một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là thoát nước trong thời gian thi công.

Một hàng rào công trường đặt sai vị trí, một tuyến cống tạm không đủ năng lực, một đoạn mương bị thu hẹp hay một miệng thu nước bị che bởi vật liệu xây dựng, rác thải có thể tạo ra một nút thắt rất nhỏ trong điều kiện bình thường nhưng trở thành vấn đề lớn khi mưa cực đoan.

Thành phố đang xây dựng thì cũng phải là thành phố đang thoát nước. Các công trường lớn cần được kiểm soát không chỉ về tiến độ, giao thông và an toàn lao động mà cả về dòng chảy trong suốt quá trình thi công. Một câu hỏi rất đơn giản nhưng có giá trị thực tế là nếu một trận mưa cực lớn xảy ra vào ban đêm, nước sẽ đi đâu? Nếu câu trả lời được thể hiện bằng bản đồ cao độ, lưu vực, mô hình dòng chảy và phương án vận hành cụ thể thì có thể yên tâm hơn. Nếu chỉ có một câu “đã có phương án thoát nước”, thì có lẽ chưa đủ.

Công nghệ có thể giúp Hà Nội tiến thêm một bước, nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó giúp người quản lý biết sớm hơn và quyết định nhanh hơn. Dữ liệu lượng mưa, mực nước hồ, trạng thái trạm bơm, cửa xả, lưu lượng tại các tuyến tiêu và thông tin từ những điểm có nguy cơ cần được kết nối thành một hệ thống thống nhất.

Trước khi mưa lớn, thành phố cần biết hồ nào còn dung tích, khu vực nào có nguy cơ cao, công trình nào cần kiểm tra và trạm bơm nào cần chuẩn bị. Trong khi mưa diễn ra, hệ thống phải giúp người điều hành nhận biết khu vực nào đang tiến gần tới ngưỡng rủi ro.

Xa hơn nữa, mỗi trận mưa cần được coi như một lần cập nhật cơ sở dữ liệu thủy văn của thành phố. Không chỉ ghi nhận có bao nhiêu điểm ngập mà phải biết nước sâu bao nhiêu, kéo dài bao lâu, rút với tốc độ thế nào, nguyên nhân ở đâu và ảnh hưởng đến ai. Sau vài năm, Hà Nội sẽ có một “bộ nhớ” rất quý: với lượng mưa như thế này, lưu vực này phản ứng ra sao; với cường suất như thế kia, hệ thống còn bao nhiêu dư địa. Khi ấy, mỗi trận mưa không chỉ là một sự cố cần ứng phó mà còn là một phép đo giúp thành phố học được thêm về chính mình.

Nếu đã quản trị bằng dữ liệu thì dữ liệu cũng phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Sau mỗi trận mưa lớn, thành phố hoàn toàn có thể xây dựng một “bảng điểm thủy văn” với những thông tin cơ bản về lượng mưa, cường suất mưa, mực nước hồ trước và sau mưa, năng lực vận hành trạm bơm, số lượng và mức độ ảnh hưởng của các khu vực ngập, thời gian nước rút và những sự cố phát sinh.

Một phần dữ liệu phù hợp nên được công khai để người dân, chuyên gia và các nhà nghiên cứu có thể theo dõi. Khi đó, nếu thành phố nói “hệ thống đáp ứng tốt”, người dân có thể biết “tốt” là tốt đến mức nào; nếu nói còn 30% năng lực dự phòng, phương pháp tính cũng có thể được kiểm chứng; nếu nói “không có điểm ngập”, tiêu chí xác định điểm ngập cũng cần rõ ràng.

Những ngày qua, Hà Nội có nhiều trận mưa chiều lớn. Vẫn còn đó nhiều điểm ngập, nhưng những chuyển động tích cực và đáng mừng là hoàn toàn có thật. Những người trực chiến, vận hành hồ, trạm bơm, hệ thống cống và xử lý các điểm bất thường xứng đáng được ghi nhận. 

Nhưng cũng không nên biến một trận mưa không ngập, hoặc ngập nhẹ hơn, nước thoát nhanh hơn thành lý do để chủ quan. Mỗi trận mưa nên được coi là một phép thử để thành phố biết thêm một chút về chính mình: hệ thống đã chịu tải bao nhiêu, còn bao nhiêu dự phòng, điểm yếu nằm ở đâu và khoản đầu tư tiếp theo nên đi vào đâu.

Một đô thị hiện đại không nhất thiết phải là đô thị không bao giờ ngập. Điều đó gần như không thể bảo đảm trong một thế giới mà thời tiết cực đoan ngày càng khó dự báo. Một đô thị hiện đại phải là đô thị biết mình có thể chịu được đến đâu, biết khu vực nào phải được bảo vệ bằng mọi giá, biết nơi nào có thể dành cho nước, biết đồng tiền ngân sách nào nên được đầu tư trước và khi giới hạn bị vượt qua thì chính quyền, doanh nghiệp và người dân đều biết phải làm gì.

Sau niềm vui ban đầu, có lẽ vẫn nên giữ lại một câu hỏi bình tĩnh dành cho ngày mai: nếu lượng mưa lớn hơn hôm nay 20%, kéo dài gấp đôi và xảy ra đồng thời trên nhiều lưu vực, Hà Nội đã sẵn sàng chưa?

Nếu câu trả lời được chứng minh bằng dữ liệu, bằng năng lực dự phòng, bằng những phương án vận hành cụ thể và bằng những quyết định đầu tư đúng chỗ, thì khi ấy, một trận mưa không ngập không còn chỉ là may mắn của thời tiết. Đó là dấu hiệu của năng lực chống chịu. Và có lẽ, câu hỏi đáng đặt ra sau mỗi cơn mưa không phải là Hà Nội có ngập hay không, mà là sau trận mưa này, năng lực chống chịu của Hà Nội đã mạnh hơn bao nhiêu so với trận mưa trước?

Tác giả: Ông Lê Trung Hiếu là Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!