Hiểm họa từ "băng bẩn" trên dãy Himalaya, muội than thúc đẩy sự tan chảy

"Chiếc áo phông đen" trên đỉnh núi tuyết

Tại những vùng núi cao như thung lũng Langtang hay vùng Khumbu ở Nepal, các sông băng đang chịu tác động của tình trạng Trái Đất ấm lên cùng những thay đổi của môi trường khí quyển.

Một trong những yếu tố được các nhà khoa học quan tâm là carbon đen (black carbon), thành phần của bụi mịn sinh ra từ quá trình đốt không hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch và sinh khối.

Ngày 26/8, một khối lượng lớn băng và đá sụp đổ tại khu vực núi Langtang Lirung ở Nepal, tạo thành dòng vật chất khổng lồ tràn xuống các thung lũng, gây lũ nghiêm trọng tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc.

Theo Reuters ngày 3/9, ít nhất 1.252 người đã thiệt mạng tại Nepal, trong khi hơn 4.200 người vẫn mất tích sau thảm họa.

Ảnh vệ tinh cho thấy sự kiện bắt đầu khi một phần sông băng cùng lớp đá nền bên dưới bị sụp đổ. Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa khiến khối băng - đá mất ổn định vẫn đang được các nhà khoa học nghiên cứu.

Các nhà khoa học cảnh báo, về lâu dài, tình trạng nóng lên toàn cầu cùng ô nhiễm không khí đang tạo thêm áp lực lên hệ thống sông băng Himalaya.

Một trong những mối lo lớn là carbon đen và các hạt bụi khác lắng đọng trên bề mặt tuyết, băng. Tuyết mới và sạch có khả năng phản xạ phần lớn bức xạ mặt trời, với hệ số phản xạ, hay albedo, có thể lên tới khoảng 0,9.

Khi carbon đen và bụi khoáng bám trên bề mặt, albedo giảm, khiến tuyết và băng hấp thụ nhiều năng lượng mặt trời hơn.

Tương tự một chiếc áo màu đen hấp thụ nhiệt mạnh hơn dưới ánh nắng, bề mặt tuyết, băng bị sẫm màu sẽ hấp thụ thêm bức xạ và thúc đẩy quá trình tan chảy.

Một nghiên cứu mô hình hóa công bố năm 2025 ước tính tác động trực tiếp và gián tiếp của carbon đen từ Nam Á có thể góp phần vào khoảng 33,7% mức suy giảm lượng nước ở dạng băng tuyết tại khu vực Himalaya trong giai đoạn 2007-2016.

Trong đó, carbon đen lắng đọng làm giảm albedo và tăng tan băng, đồng thời những thay đổi trong khí quyển liên quan đến carbon đen có thể làm giảm lượng mưa bổ sung cho sông băng.

Nguy cơ mất ổn định của sông băng

Tác động của ô nhiễm không chỉ giới hạn trên bề mặt băng. Các nghiên cứu cho thấy aerosol hấp thụ, trong đó có carbon đen, có thể được vận chuyển từ nhiều khu vực ở Nam Á tới Himalaya và lắng đọng trên tuyết, băng.

Một nghiên cứu tiền công bố năm 2026 của nhóm nhà khoa học, trong đó có Abira Sengupta thuộc Đại học Otago (New Zealand), sử dụng dữ liệu vệ tinh từ năm 2019 đến giữa năm 2025 để phân tích sự vận chuyển của aerosol hấp thụ từ Pakistan về phía Himalaya phía tây.

Kết quả cho thấy các aerosol này có thể di chuyển tới những khu vực có băng tuyết. Khi lắng đọng, chúng có khả năng làm tối bề mặt tuyết, băng và tăng hấp thụ bức xạ.

Nghiên cứu hiện ở dạng tiền công bố và chưa hoàn tất quá trình phản biện khoa học.

Ngoài tác động trực tiếp trên bề mặt, quá trình tan băng còn có thể làm thay đổi hệ thống thoát nước bên trong sông băng. Nước tan chảy trên bề mặt có thể thấm xuống, mở rộng các đường dẫn bên trong khối băng và làm thay đổi cấu trúc của sông băng.

Trong một số điều kiện, quá trình này có thể góp phần làm sông băng mất ổn định. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng cho thấy đây là cơ chế trực tiếp dẫn tới vụ sụp đổ tại Langtang vừa qua.

Khi tuyết và băng tan, các vật chất tối màu như bụi khoáng hoặc mảnh vụn nằm trên hoặc bên trong băng có thể lộ ra, tiếp tục làm giảm khả năng phản xạ ánh sáng và thúc đẩy quá trình tan chảy.

Carbon đen trong khí quyển cũng có thể tác động tới cân bằng bức xạ, đối lưu, sự hình thành mây và lượng mưa, qua đó ảnh hưởng tới nguồn tuyết bổ sung cho các sông băng.

Các nghiên cứu cho thấy carbon đen từ Nam Á có thể làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và nguồn hơi nước tới khu vực phía nam cao nguyên Tây Tạng, dẫn tới những thay đổi về lượng mưa tại một số khu vực.

Khác với CO2, carbon đen có thời gian tồn tại tương đối ngắn trong khí quyển. Các hạt này thường chỉ tồn tại từ vài ngày đến vài tuần trước khi bị loại bỏ thông qua lắng đọng hoặc mưa.

Nguồn phát thải carbon đen tại Nam Á rất đa dạng, gồm giao thông, đốt nhiên liệu hóa thạch, các lò gạch, đốt rơm rạ và sinh khối, cháy rừng, cùng việc sử dụng bếp củi hoặc than.

Các chất ô nhiễm này có thể được vận chuyển theo hoàn lưu khí quyển và các dòng gió địa hình tới những khu vực núi cao của Himalaya.

Giảm muội than có thể giúp làm chậm tan băng

Do carbon đen tồn tại tương đối ngắn trong khí quyển, việc giảm nguồn phát thải có thể đem lại tác động nhanh hơn so với việc cắt giảm những khí nhà kính tồn tại lâu dài như CO2.

Các biện pháp như giảm phát thải từ phương tiện giao thông, cải thiện công nghệ đốt, thay thế bếp đun sinh khối và hạn chế đốt ngoài trời có thể góp phần giảm lượng carbon đen phát tán vào khí quyển.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng giai đoạn phong tỏa vì Covid-19 vào mùa xuân năm 2020 như một "thí nghiệm tự nhiên" để đánh giá tác động của việc giảm mạnh hoạt động giao thông và công nghiệp.

Các mô phỏng khí hậu - hóa học, kết hợp dữ liệu vệ tinh và quan trắc mặt đất, cho thấy lượng carbon đen trong tuyết tại khu vực Hindu Kush Himalaya giảm khoảng 2-14% trong giai đoạn này.

Theo mô hình của nhóm nghiên cứu, sự suy giảm carbon đen góp phần làm lượng tuyết tan giảm khoảng 10-40%, tùy từng khu vực và điều kiện.

Kết quả cho thấy việc kiểm soát carbon đen có thể giúp làm chậm quá trình tan tuyết, băng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ và không thể thay thế việc cắt giảm CO2 cùng các khí nhà kính khác.

Đối với Himalaya, giảm ô nhiễm không khí và hạn chế tình trạng Trái Đất ấm lên cần được thực hiện song song nhằm làm chậm tốc độ mất băng và hạn chế các rủi ro đối với nguồn nước cũng như cộng đồng sinh sống ở hạ lưu.