Hồ Kezenoy-Am được hình thành từ một cấu trúc địa chất đặc biệt. Theo các nhà nghiên cứu địa chất Nga, một trận động đất lớn trong lịch sử đã gây ra vụ sạt lở tại sườn núi bên bờ sông Khulkhulau.
Đống đổ nát khổng lồ đổ xuống, tạo thành một con đập tự nhiên cao hơn 100m chắn ngang thung lũng của hai con sông nhỏ là Kharsum và Kauha. Chính con đập kiên cố này đã giữ nước lại và tạo nên lòng hồ có diện tích mặt nước khoảng 2,4km² với chiều dài khoảng 2,7km.
Nguồn cấp nước chính của hồ không đến từ các dòng sông lớn mà chủ yếu dựa vào hệ thống suối ngầm phun trào từ lòng hồ cùng các dòng chảy nhỏ từ tuyết tan trên các đỉnh núi chung quanh.
Do vị trí địa lý trên cao và được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi, mặt nước hồ Kezenoy-Am phẳng lặng, hầu như không có sóng lớn. Màu nước của hồ biến đổi liên tục tùy theo thời tiết và góc nhìn của ánh sáng mặt trời, chuyển sắc từ màu xanh ngọc bích trong vắt, màu xanh lam đậm cho đến sắc xám sẫm khi mây mù bao phủ.
Nhiệt độ nước tại Kezenoy-Am quanh năm rất thấp. Vào mùa hè, lớp nước bề mặt chỉ ấm lên tối đa khoảng 17-18°C, trong khi các tầng nước sâu phía dưới luôn giữ ở mức ổn định từ 7-8°C. Chính vì lý do an toàn và nhiệt độ khắc nghiệt này, chính quyền địa phương hoàn toàn cấm các hoạt động bơi lội tự do tại hồ.
Vào mùa đông, hồ đóng băng hoàn toàn với độ dày lớp băng trung bình từ 40 đến 50cm, có những năm thời tiết khắc nghiệt lớp băng có thể dày tới 70-80cm, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thể thao trên băng.
Hồ Kezenoy-Am là nơi sinh sống của loài cá hồi Kezenoy-Am - một loài cá quý hiếm trong Sách Đỏ. Sự tồn tại của loài cá này là bằng chứng cho thấy môi trường nước của hồ giữ được độ tinh khiết cao qua nhiều thế kỷ.
Trong nhiều năm trước, ban quản lý hồ và các nhà sinh thái học tại Chechnya từng bày tỏ lo ngại về xu hướng sụt giảm mực nước ổn định của hồ do hiện tượng biến đổi khí hậu khu vực. Tuy nhiên, dữ liệu thu thập mới nhất vào mùa hè năm 2026 ghi nhận một bước ngoặt lớn về mặt thủy văn.
Theo ban quản lý Khu phức hợp du lịch-thể thao Kezenoy-Am, tính đến tháng 6/2026, mực nước tại hồ đã dâng cao thêm đột biến hơn 2m.
Ông Apti Bisultanov, Giám đốc khu phức hợp giải thích lượng mưa kéo dài liên tục trong giai đoạn mùa xuân và hiện tượng tuyết tan muộn trên các đỉnh núi cao bao quanh, kết hợp dòng suối ngầm hoạt động mạnh đã hồi sinh đáng kể dung tích hồ, giải tỏa áp lực khô hạn và mang lại tín hiệu tích cực cho hệ sinh thái lòng hồ.
Nhờ vào khí hậu mát mẻ, trong lành khác biệt hoàn toàn với cái nóng oi ả của vùng Đồng bằng Grozny vào mùa hè, Kezenoy-Am từ lâu đã được quy hoạch thành trung tâm nghỉ dưỡng lý tưởng. Vào thập niên những năm 70 của thế kỷ trước, nơi đây từng được chọn làm căn cứ huấn luyện cho đội tuyển chèo thuyền Olympic Liên Xô (trước đây).
Sau một thời gian dài yên ắng do những biến động lịch sử, dự án khôi phục hạ tầng cho khu vực này bắt đầu mạnh mẽ trở lại từ năm 2014. Tuyến đường nhựa nối từ thủ đô Grozny vượt qua đèo Andes lên hồ hiện đã được thảm nhựa hoàn toàn, rút ngắn thời gian di chuyển bằng ô-tô còn khoảng 2,5 đến 3 giờ, tạo điều kiện cho các đoàn xe du lịch.
Tại trung tâm bờ hồ, Khu phức hợp Thể thao và Du lịch Kezenoy-Am được đầu tư lớn hiện vận hành ổn định với hệ thống phòng nghỉ từ tiêu chuẩn đến cao cấp, cùng 20 biệt thự bằng gỗ thông nguyên khối phục vụ gia đình nghỉ dưỡng.
Để đa dạng hóa trải nghiệm cho du khách, ban quản lý đã đưa vào khai thác hệ thống đường trượt dây (zipline) băng qua mặt hồ, dịch vụ cho thuê thuyền lướt ván chèo, xe địa hình và các khu chòi nướng BBQ dọc bờ hồ.
Bên cạnh giá trị cảnh quan tự nhiên, tiềm năng của Kezenoy-Am được nâng tầm nhờ sự liên kết chặt chẽ với các di sản văn hóa lịch sử chung quanh. Chỉ cách bờ hồ phía tây khoảng 2km là quần thể kiến trúc lịch sử làng cổ Khoi được mệnh danh là "Thành phố của những người gác đền".
Đây là một trong những khu định cư cổ xưa nhất của người Chechen với các tháp canh, tháp chiến đấu bằng đá có niên đại từ thế kỷ XI, xây dựng trên các vách đá hiểm trở nhìn xuống hẻm núi sâu.
Việc chính quyền phục dựng toàn diện ngôi làng Khoi thành một bảo tàng mở đã tạo ra một tour du lịch khép kín hoàn hảo. Du khách vừa có thể chiêm ngưỡng thiên nhiên tại hồ, vừa có thể đi bộ tìm hiểu về lịch sử và các ký tự cổ khắc trên đá.
Chiến lược phát triển này hoàn toàn phù hợp với định hướng mới của cơ quan Du lịch Cộng hòa Chechnya. Trong khuôn khổ chương trình quốc gia “Hơn cả một chuyến đi” diễn ra vào tháng 10/2026, lãnh đạo ngành du lịch Chechnya Muslim Baitaziev khẳng định hồ Kezenoy-Am không chỉ đóng vai trò là một điểm đến giải trí thuần túy, mà đang được định vị thành một không gian giáo dục địa lý, lịch sử và sinh thái trực quan dành cho thế hệ trẻ toàn nước Nga.
Các chương trình marathon quốc tế, hội nghị khoa học và trại hè thanh thiếu niên liên tục được tổ chức tại đây nhằm thúc đẩy giao lưu văn hóa và quảng bá hình ảnh thanh bình, phát triển bền vững của vùng đất bắc Kavkaz.
Với sự đầu tư bài bản về hạ tầng, sự quản lý nghiêm ngặt đối với hệ sinh thái và những lợi thế địa chất sẵn có, hồ Kezenoy-Am đang khẳng định vị thế của một trung tâm du lịch sinh thái, thể thao hấp dẫn trên bản đồ du lịch Liên bang Nga.
THÙY VÂN
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Nga