Ngày 20/10, phụ nữ nhận hoa, lời chúc và những lời ngợi ca. Nhưng sáng hôm sau, ai đón con, ai chăm cha mẹ già, ai lo bữa tối và ai đó có thể phải lặng lẽ gác lại một cơ hội phát triển để dành thời gian chăm lo gia đình?
Vài năm trước, khi phỏng vấn cho một nghiên cứu về phân công lao động trong gia đình, tôi thường nêu một tình huống rất đời thường: Hai vợ chồng cùng đi làm, cùng về nhà lúc 6 giờ chiều. Người chồng được hỏi: "Hôm nay ăn gì?". Người vợ được hỏi: "Tối nay nấu gì?". Cả phòng bật cười, rồi im lặng. Tình huống ấy không phải một phát hiện nghiên cứu, nó chỉ là một phép thử. Nhưng phản ứng của người nghe cho thấy chúng ta nhận ra ngay: Chỉ khác một động từ, mà đằng sau là cả một cách xã hội phân chia trách nhiệm.
Câu chuyện ấy trở lại trong tôi mỗi dịp 20/10 hay 8/3. Hoa rất đẹp, lời chúc rất cần. Nhưng sẽ thật đáng tiếc nếu ngày tôn vinh phụ nữ kết thúc bằng bữa tối do chính người được tặng hoa chuẩn bị (như mọi ngày), rồi sáng hôm sau mọi việc trở về nguyên trạng.
Hoa hồng luôn là loại hoa được khách hàng ưa chuộng trong những dịp lễ (Ảnh: Hạnh Lê).
Từ góc nhìn xã hội học, bất bình đẳng giới không chỉ nằm ở lời nói hay thái độ phân biệt công khai. Nó nằm trong các thiết chế, chuẩn mực và cách tổ chức đời sống thường ngày, những thứ ít ai gọi tên nhưng nhiều người đang tuân theo.
Số liệu nói điều đó. Báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện các mục tiêu quốc gia về bình đẳng giới năm 2024, gửi Quốc hội năm 2025, dẫn kết quả sơ bộ của Điều tra lao động việc làm 2024: Phụ nữ dành trung bình 15,5 giờ mỗi tuần cho nội trợ và chăm sóc không được trả công, nam giới 8,6 giờ. Phụ nữ làm nhiều hơn khoảng 1,8 lần.
Con số này có giảm so với năm 2023 (16,13 giờ ở nữ và 8,75 giờ ở nam), nhưng đáng chú ý là mức giảm đến chủ yếu từ phía phụ nữ làm ít đi, còn thời gian của nam giới gần như không đổi. Nói cách khác, khoảng cách thu hẹp không phải vì việc nhà được chia sẻ nhiều hơn. Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 đặt mục tiêu kéo tỷ lệ này xuống 1,7 lần vào năm 2025 và 1,4 lần vào năm 2030. Mức 1,8 hiện nay vẫn chưa chạm mốc của năm 2025.
Chênh lệch 6,9 giờ một tuần tương đương gần 360 giờ một năm. Đó có thể là một khóa học, một dự án, thời gian tập thể thao, hoặc đơn giản là quyền được ngồi xuống sau một ngày làm việc. Cộng dồn qua nhiều năm, khoảng chênh ấy có thể chuyển hóa thành khác biệt về sức khỏe, kinh nghiệm, thu nhập và cơ hội thăng tiến, dù để khẳng định chắc chắn mức độ chuyển hóa ấy ở Việt Nam, chúng ta còn cần thêm những nghiên cứu theo dõi dài hạn.
Việc nhà không lương không phải việc không có giá trị. Nấu ăn, dọn dẹp, chăm người ốm, nuôi dạy trẻ và đỡ đần người cao tuổi là thứ duy trì khả năng làm việc của cả gia đình, và qua đó nuôi dưỡng nền kinh tế. Nhưng vì sản phẩm của công việc ấy không có bảng lương, nó dễ bị xem là nghĩa vụ tự nhiên của phụ nữ.
Và 15,5 giờ mới chỉ là phần đo được. Điều tra lao động chỉ đếm những thao tác hữu hình. Còn ai nhớ lịch tiêm chủng của con, ngày tái khám của mẹ, khoản học phí đến hạn, thực phẩm trong tủ lạnh sắp hết? Phần lao động tổ chức, dự liệu và chịu trách nhiệm ấy không có tên trong bảng hỏi, cũng hiếm khi xuất hiện trong câu "Anh có phụ vợ làm việc nhà không?". Nếu tính cả phần vô hình này, khoảng cách thật có lẽ còn lớn hơn con số 1,8 lần.
Ngay chữ "phụ" cũng đáng suy nghĩ. Nếu nhà là của chung, con là của chung, vì sao một người mặc nhiên là người chịu trách nhiệm chính, còn người kia chỉ "giúp"? Bình đẳng không có nghĩa là chia đúng một nửa từng việc mỗi ngày. Đó là việc nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển đó.
Cần nói thêm: khuôn mẫu giới không chỉ đè lên vai phụ nữ. Cái nhìn "đàn ông là trụ cột" cũng khiến nhiều người chồng ngại vào bếp vì sợ bị cười, ngại xin nghỉ khi con ốm vì sợ bị xem là thiếu cam kết với công việc, và ít có cơ hội gắn bó với con trong những năm đầu đời.
Vậy phải làm gì để hoa 20/10 không trở thành lời xin lỗi cho 364 ngày còn lại?
Trước hết, cần dịch chuyển mạnh mẽ hơn nữa từ chuyện tăng hoa và nói lời chúc mừng theo phong trào sang trách nhiệm có thể kiểm chứng. Pháp luật hiện chưa buộc doanh nghiệp công khai số liệu lương theo giới, nhưng không gì cản cơ quan, doanh nghiệp tự công bố dữ liệu tuyển dụng, thăng chức và trả lương theo giới ở mức phù hợp, và rà soát những tiêu chí tưởng trung tính nhưng gây bất lợi cho người đang nuôi con nhỏ hoặc chăm người thân phụ thuộc, dù người đó là nữ hay nam.
Thứ hai, phải đầu tư cho hạ tầng chăm sóc: Nhà trẻ có giờ phù hợp với người lao động, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, hỗ trợ chăm sóc dài hạn, các hình thức làm việc linh hoạt có bảo đảm quyền lợi, và chế độ nghỉ chăm con dành cho cả cha lẫn mẹ. Đây không phải ưu đãi riêng cho phụ nữ. Khi gia đình bớt bị bó buộc bởi công việc chăm sóc, cả nam lẫn nữ đều có thêm khả năng lựa chọn nghề nghiệp và tham gia xã hội.
Thứ ba, giáo dục bình đẳng giới phải bắt đầu từ gia đình và trường học, và phải nhắm vào cả hai giới. Con trai cần biết nấu cơm, rửa bát, chăm sóc người thân như một kỹ năng sống, chứ không phải một việc "giúp mẹ". Con gái cần được khuyến khích lãnh đạo, tranh luận, chọn nghề mà không bị đóng khung trong hai chữ "dịu dàng, hy sinh". Và cả hai cần thấy ở nhà một người cha vào bếp, một người mẹ ra quyết định, như chuyện bình thường. Những thói quen nhỏ hôm nay sẽ định hình cách thế hệ sau phân chia trách nhiệm.
Tôi vẫn nghĩ hoa ngày 20/10, 8/3 có ý nghĩa, bởi đó là cách bày tỏ sự trân trọng. Nhưng sự trân trọng chỉ trọn vẹn khi đi cùng quyền được lựa chọn, được nghỉ ngơi, được thất bại và thử lại, được bổ nhiệm vì năng lực, được sẻ chia những việc không tên. Những thay đổi thực chất trong đời sống theo hướng bình đẳng giới mới là món quà lớn nhất cho phụ nữ, và cũng là món quà cho những người đàn ông đang bị chính khuôn mẫu giới trói buộc.
Tác giả: Bà Nguyễn Thị Thanh Bình là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hữu nghị Việt Nam – Thụy Điển thuộc Liên hiệp các tổ chức hữu nghị TPHCM, giảng viên Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!