Chính sách cần có trọng tâm, nguồn lực phải đi vào thực chất
Góp ý dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) cho rằng, Việt Nam không thiếu người sáng tạo, cũng không thiếu công chúng tiếp nhận sản phẩm văn hóa. Vấn đề là còn thiếu những cơ chế đủ mạnh để chuyển hóa hoạt động sáng tạo thành tài sản, từ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ tài chính cho sản phẩm đến tổ chức phân phối trên thị trường.
Theo đại biểu, dự thảo đề cập tới nhiều lĩnh vực nhưng chưa xác định rõ trọng tâm ưu tiên. Nếu chính sách cùng lúc trải rộng trên 10 lĩnh vực, nguồn lực có nguy cơ bị phân tán. Đại biểu đề xuất lựa chọn tối đa 3-4 lĩnh vực ưu tiên trong mỗi chu kỳ 5 năm; giai đoạn đầu có thể tập trung vào trò chơi và nội dung số, điện ảnh và truyền hình, âm nhạc, biểu diễn và sự kiện. Cùng với đó, cần chuyển trọng tâm từ đầu tư hạ tầng, cụm công nghiệp sang hỗ trợ trực tiếp các sản phẩm sở hữu trí tuệ của Việt Nam.
Cùng quan điểm cần thiết kế chính sách có trọng tâm, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn thành phố Hải Phòng) cho rằng, Điều 3 liệt kê 10 nhóm ngành ngang nhau, trong khi Nghị quyết 80 yêu cầu phát triển có trọng tâm, trọng điểm những ngành có lợi thế cạnh tranh. Đại biểu đề nghị giao Chính phủ xác định ngành ưu tiên theo từng giai đoạn, đồng thời bổ sung ưu đãi thuế cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa.
Đại biểu cũng đề nghị các khoản hỗ trợ từ ngân sách, trong đó có hỗ trợ chi phí sản xuất, phải gắn với kết quả đầu ra như giá trị gia tăng và việc làm. Việc xác định mức hỗ trợ cần có cơ sở rõ ràng, lượng hóa nguồn ngân sách trung ương, địa phương và tránh ưu đãi dàn trải.
Ở góc độ xây dựng pháp luật, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) cho rằng cần làm rõ phạm vi điều chỉnh và những cơ chế đặc thù mà luật muốn tạo ra. Công nghiệp văn hóa liên quan đến nhiều lĩnh vực đã được điều chỉnh bởi các luật chuyên ngành, vì vậy nếu không xác định rõ phần việc riêng, luật mới có thể chồng lấn, làm tăng thủ tục nhưng chưa tạo ra chính sách thực sự khác biệt. Các quy định về hỗ trợ tài chính, đầu tư cũng cần cụ thể hơn để bảo đảm khả năng triển khai.
Không để nghệ nhân, cá nhân sáng tạo và cộng đồng đứng ngoài chính sách
Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là đối tượng thụ hưởng chính sách. Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (Đoàn Nghệ An) đề nghị bổ sung cá nhân, nhóm sáng tạo độc lập vào đối tượng được hỗ trợ, thay vì chỉ tập trung vào doanh nghiệp hoặc những chủ thể đã có sản phẩm được công nhận.
Theo đại biểu, cần cho phép tiếp cận hỗ trợ từ giai đoạn hình thành ý tưởng, xây dựng đề xuất có tính khả thi, có năng lực thực hiện và tiềm năng phát triển. Nếu chỉ hỗ trợ khi sản phẩm đã hoàn thiện hoặc được công nhận, những người sáng tạo ở giai đoạn đầu sẽ khó có điều kiện tiếp cận nguồn lực. Với các dự án do cộng đồng thực hiện, không nhất thiết phải yêu cầu thành lập doanh nghiệp; có thể tham gia thông qua người đại diện hợp pháp hoặc đối tác quản lý kinh phí, trên cơ sở xác định rõ trách nhiệm và cách thức phân chia lợi ích.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cũng lưu ý không nên đặt công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ thành điều kiện bắt buộc trong mọi trường hợp khi xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa. Theo đại biểu, giá trị văn hóa và sáng tạo phải là nền tảng; công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ là công cụ để gia tăng giá trị. Nếu giữ cách diễn đạt hiện nay, những sản phẩm thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian chưa ứng dụng công nghệ hoặc chưa xác lập quyền sở hữu trí tuệ có thể bị hiểu là nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của luật.
Đại biểu đồng thời nhấn mạnh phát triển công nghiệp văn hóa phải giúp người dân được hưởng thụ văn hóa tốt hơn, nhất là tại vùng khó khăn. Chính sách Thẻ văn hóa quốc gia cần được đánh giá không chỉ qua số lượng thẻ cấp ra mà còn qua khả năng tiếp cận thực tế, gắn với phát triển nhà hát, thư viện, hạ tầng số và nguồn cung sản phẩm văn hóa.
Bên cạnh việc mở rộng đối tượng thụ hưởng, các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền khai thác và hưởng lợi từ tài sản văn hóa. Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú lưu ý, việc đưa sản phẩm lên sàn giao dịch tại Điều 26 không đồng nghĩa với việc chủ thể đăng tải đã có đầy đủ quyền khai thác đối với mọi yếu tố cấu thành sản phẩm.
Dự thảo cần phân biệt rõ phần sáng tạo mới với di sản, tri thức truyền thống được kế thừa; quy định cụ thể phạm vi quyền được giao dịch, yêu cầu về sự đồng thuận và thỏa thuận lợi ích với cộng đồng liên quan. Việc ghi nhận nguồn gốc, xuất xứ không thể tự động tạo ra quyền sở hữu độc quyền đối với di sản văn hóa chung.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cũng đề nghị bổ sung rõ trách nhiệm tham vấn, ghi nhận nguồn gốc và chia sẻ lợi ích hợp pháp với cộng đồng nắm giữ di sản khi khai thác thương mại di sản, tri thức truyền thống. Theo đại biểu, yêu cầu này cần được thể hiện cụ thể trong dự thảo, thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin về nguồn gốc sản phẩm.
Hoàn thiện chính sách, tập trung nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa
Phát biểu giải trình, làm rõ một số nội dung các đại biểu nêu, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, về phạm vi điều chỉnh và chính sách của Nhà nước, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, làm rõ đối tượng áp dụng, khái niệm và các hoạt động phát triển công nghiệp văn hóa; xác định đây là hoạt động kinh tế dựa trên giá trị văn hóa và sáng tạo. Nhà nước chuyển từ tư duy chủ yếu quản lý sang kiến tạo môi trường, điều kiện và động lực phát triển.
Về huy động nguồn lực và chính sách ưu đãi, dự thảo sẽ hoàn thiện các chính sách về thuế, tín dụng, đất đai, hợp tác công tư, khai thác tài sản công; ưu tiên sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam, có sức cạnh tranh và lan tỏa.
Với các nội dung hỗ trợ sáng tạo và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, Bộ trưởng nhấn mạnh đây là nội dung then chốt của dự thảo. Luật bổ sung quy định về phần mềm sáng tạo, nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời nghiên cứu hỗ trợ kho học liệu, tài nguyên dùng chung và bồi dưỡng kỹ năng sáng tạo, ứng dụng công nghệ. Chính phủ dự kiến xây dựng luật về bản quyền trong giai đoạn 2027-2028.
Về tiêu chí xác định sản phẩm văn hóa, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục hoàn thiện tiêu chí nhận diện sản phẩm mang bản sắc văn hóa Việt Nam và sản phẩm trọng điểm, bảo đảm đánh giá thực chất, tập trung nguồn lực, khắc phục đầu tư dàn trải.
Đối với vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa cộng đồng, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật cùng Luật Di sản văn hóa và các chính sách liên quan đã có những quy định về bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian và truyền thống. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát để bảo đảm các chính sách được thể hiện đầy đủ.
Về lĩnh vực ưu tiên, Bộ trưởng cho biết Chính phủ sẽ xác định trọng điểm theo từng giai đoạn. Một số lĩnh vực được định hướng tập trung gồm du lịch văn hóa, du lịch di sản, trò chơi điện tử, điện ảnh và nghệ thuật biểu diễn.
Bộ trưởng khẳng định sẽ tiếp tục rà soát để tránh chồng chéo, bỏ sót quy định. Tên gọi Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được lựa chọn nhằm thể hiện định hướng phát triển có trọng tâm, trọng điểm. Cơ quan soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến đại biểu, tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi khi triển khai.
Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI
Hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa có trọng tâm
Sửa luật để bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người dân
Thông cáo báo chí số 21, Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI
THIÊN LAM