Nhận lời mời của Nhà nước Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân Ngô Phương Ly và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8-11/11.
Nhân dịp này, Dân trí phỏng vấn PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Quyền Viện trưởng, Viện Phát triển chính sách và năng lực lãnh đạo Đại học Quốc Gia TPHCM (VNU-IPLD), về hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Nhật Bản và cơ hội cùng kiến tạo những giá trị mới.
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình cho rằng thành công lớn nhất của hợp tác Việt Nam - Nhật Bản không chỉ là Việt Nam thu hút thêm được bao nhiêu doanh nghiệp Nhật Bản, mà là có bao nhiêu doanh nghiệp Việt trưởng thành, làm chủ công nghệ và đủ sức tham gia những chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao.
Nhật Bản là một trong những đối tác kinh tế hàng đầu của Việt Nam, ông nhìn nhận triển vọng tăng cường hơn nữa hợp tác giữa hai nước trong thời gian tới như thế nào?
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình (Ảnh: NVCC).
- Hợp tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản đã phát triển mạnh về quy mô, ngày càng đi vào chiều sâu, nhưng chất lượng hợp tác vẫn còn dư địa rất lớn để nâng lên một tầm cao mới.
Nhật Bản không chỉ là đối tác thương mại, đầu tư hàng đầu mà còn là đối tác quan trọng trong phát triển hạ tầng, công nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực và chuyển giao kinh nghiệm quản trị.
Đặc biệt, tính ổn định, định hướng dài hạn và tiêu chuẩn quản trị cao của doanh nghiệp Nhật Bản là những giá trị rất đáng chú ý.
Tuy nhiên, mức độ lan tỏa từ khu vực FDI Nhật Bản sang doanh nghiệp Việt Nam chưa tương xứng với quy mô hợp tác. Theo khảo sát JETRO năm 2025, tỷ lệ mua sắm đầu vào từ doanh nghiệp Việt Nam của các doanh nghiệp Nhật Bản mới đạt khoảng 18,3%. Điều đó cho thấy khả năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp nội địa vẫn còn khá hạn chế.
Có ba dư địa cần khai thác mạnh hơn: Liên kết công nghiệp và phát triển doanh nghiệp hỗ trợ; hợp tác khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; hợp tác chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và phát triển các ngành công nghiệp tương lai.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, điều quan trọng không chỉ là mở rộng quy mô hợp tác, mà phải nâng được năng suất, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng mà nền kinh tế Việt Nam thực sự nhận được.
Việt Nam đang cần nguồn lực lớn để phát triển hạ tầng chiến lược, công nghiệp công nghệ cao và chuyển đổi xanh. Theo ông, cần khai thác vốn ODA và FDI Nhật Bản thế nào để vừa phục vụ mục tiêu tăng trưởng, vừa nâng cao hiệu quả dòng vốn?
- Chúng ta cần đẩy mạnh hơn nữa việc chuyển từ tư duy thu hút càng nhiều vốn càng tốt sang lựa chọn và sử dụng nguồn vốn tạo ra hiệu quả kinh tế cao nhất.
Đối với ODA Nhật Bản, cần ưu tiên những công trình hạ tầng chiến lược có khả năng tạo sức lan tỏa lớn như giao thông kết nối vùng, logistics, giao thông đô thị, năng lượng sạch và hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu. Đặc biệt, phải nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án, rút ngắn thời gian triển khai, kiểm soát chi phí và bảo đảm hiệu quả khai thác sau đầu tư. ODA dù có nhiều ưu đãi vẫn là nguồn vốn cần sử dụng có trách nhiệm, nhất là đối với các khoản vay phải hoàn trả.
Tuyến metro số 1 ở TPHCM được triển khai có nguồn vốn ODA của Nhật Bản (Ảnh: Bảo Quyên).
Đối với FDI, cần ưu tiên những dự án có công nghệ tiên tiến, giá trị gia tăng cao, có hoạt động nghiên cứu phát triển và cam kết thực chất về đào tạo nhân lực, phát triển nhà cung ứng tại Việt Nam. Không nên chỉ đánh giá hiệu quả FDI bằng vốn đăng ký, mà phải chú trọng công nghệ, năng suất và đóng góp cho doanh nghiệp trong nước.
Một điểm rất quan trọng là phải tạo sự cộng hưởng giữa ODA và FDI. ODA giúp hoàn thiện hạ tầng, môi trường đầu tư và nguồn nhân lực; FDI khai thác những nền tảng đó để phát triển sản xuất và công nghệ.
Nếu có sự kết nối tốt, một đồng vốn ODA không chỉ tạo ra một công trình hạ tầng, mà còn có thể kích hoạt thêm nhiều đồng vốn đầu tư tư nhân.
Như vậy, vấn đề cốt lõi không phải Nhật Bản đầu tư bao nhiêu vốn vào Việt Nam, mà là mỗi đồng vốn đó tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho nền kinh tế.
Sau nhiều thập kỷ thu hút đầu tư Nhật Bản, làm thế nào để tăng cường hơn nữa liên kết giữa doanh nghiệp FDI Nhật Bản với doanh nghiệp trong nước, giúp doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, những công đoạn có giá trị gia tăng cao?
- Cần chuyển từ chính sách thu hút doanh nghiệp FDI sang chính sách chủ động phát triển hệ sinh thái nhà cung ứng Việt Nam cho doanh nghiệp FDI.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản có nhu cầu tìm kiếm nhà cung ứng tại Việt Nam, nhưng doanh nghiệp trong nước lại chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về công nghệ, chất lượng, quy mô sản xuất và tính ổn định của sản phẩm. Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là thiếu cơ hội kết nối, mà là khoảng cách về năng lực giữa bên mua và bên cung ứng.
Theo tôi, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp.
Thứ nhất, xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng Việt Nam theo nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp Nhật Bản. Doanh nghiệp Nhật xác định tiêu chuẩn, nhu cầu linh kiện, nguyên vật liệu; Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp Việt nâng cấp công nghệ, quản trị chất lượng và năng lực sản xuất.
Thứ hai, hình thành cơ chế liên kết giữa doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp Việt Nam với các trường đại học, viện nghiên cứu để hỗ trợ nghiên cứu, đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm.
Thứ ba, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật và xúc tiến thương mại để doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia chuỗi cung ứng, trước hết ở những công đoạn phù hợp, sau đó tiến lên những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.
Điểm mấu chốt là phải chuyển từ kết nối để gặp gỡ sang kết nối để tạo ra hợp đồng, chuyển giao năng lực và cùng phát triển sản phẩm. Đây mới là con đường giúp doanh nghiệp Việt Nam thực sự lớn lên cùng khu vực FDI Nhật Bản.
Trong giai đoạn mới, thành công của hợp tác Việt Nam - Nhật Bản không chỉ đo bằng vốn ODA, FDI hay kim ngạch thương mại, mà còn ở năng lực doanh nghiệp Việt được nâng lên như thế nào. Hai nước cần những cơ chế và định hướng hợp tác gì để chuyển từ thu hút nguồn lực sang cùng kiến tạo giá trị, đóng góp thiết thực cho mục tiêu tăng trưởng dài hạn của Việt Nam?
- Tôi cho rằng, đây chính là yêu cầu quan trọng nhất để đưa quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và trên thế giới giữa hai nước đi vào chiều sâu và tiếp tục tạo ra những giá trị phát triển thực chất.
Trước hết, hai nước cần chuyển từ quan hệ nhà đầu tư và nước tiếp nhận đầu tư sang quan hệ đối tác cùng phát triển công nghệ, nguồn nhân lực và hệ sinh thái doanh nghiệp.
Chuỗi bán lẻ của tập đoàn Nhật ở Việt Nam (Ảnh: DT).
Theo đó, cần ưu tiên ba cơ chế hợp tác.
Một là, thiết lập chương trình hợp tác phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cấp doanh nghiệp Việt Nam, có sự tham gia trực tiếp của các tập đoàn Nhật Bản, cơ quan quản lý và hiệp hội doanh nghiệp hai nước.
Hai là, đẩy mạnh mô hình hợp tác Nhà nước - Đại học - Doanh nghiệp, trong đó các doanh nghiệp Nhật Bản cùng trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp Việt Nam triển khai nghiên cứu ứng dụng, phát triển sản phẩm, đào tạo nhân lực và thương mại hóa công nghệ.
Ba là, xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá chất lượng hợp tác kinh tế song phương, không chỉ dựa trên vốn đầu tư và kim ngạch thương mại mà còn ở tỷ lệ mua sắm từ doanh nghiệp Việt Nam, số doanh nghiệp trở thành nhà cung ứng, số dự án nghiên cứu chung, mức độ chuyển giao công nghệ và đóng góp vào tăng trưởng năng suất.
Khi doanh nghiệp Việt Nam lớn mạnh cùng doanh nghiệp Nhật Bản, hợp tác kinh tế song phương mới thực sự chuyển từ thu hút nguồn lực sang cùng kiến tạo giá trị, trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng nhanh và bền vững của Việt Nam.
Trong 9 tháng đầu năm, đầu tư từ Nhật Bản vào Việt Nam tăng 15,5%, đạt 2,45 tỷ USD. Tổng vốn đầu tư lũy kế của Nhật Bản tại Việt Nam hiện đạt 81,2 tỷ USD, đưa Nhật Bản tiếp tục duy trì vị trí nhà đầu tư lớn thứ ba tại Việt Nam.
Cũng trong 9 tháng đầu năm, kim ngạch thương mại giữa Nhật Bản và Việt Nam tăng 15%, đạt 43,7 tỷ USD. Với tốc độ tăng trưởng hiện nay, kim ngạch thương mại cả năm nay dự kiến đạt khoảng 58 tỷ USD. Trong vòng 10 năm qua, quy mô thương mại giữa hai nước đã tăng gấp 1,8 lần và được kỳ vọng có thể đạt 75 tỷ USD vào năm 2030.
Xin cảm ơn ông!