Iran gửi loạt điều kiện mới cho Mỹ, mở đường chấm dứt xung đột?

Trong cuộc phỏng vấn độc quyền với hãng tin Al Jazeera vào ngày 19/9, ông Mohsen Rezaei, quan chức an ninh hàng đầu của Iran, đã công bố loạt điều kiện mới nhất của Tehran nhằm chấm dứt cuộc chiến với Mỹ.

Ông Rezaei cho biết Tehran đã chuyển các điều kiện tới Mỹ thông qua bên trung gian Qatar. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng Tehran hiện đã dày dạn kinh nghiệm chiến đấu hơn nhiều so với giai đoạn 40 ngày đầu của cuộc chiến.

Mặc dù giao tranh quy mô lớn đã tạm lắng trong nhiều tháng qua, nhưng hai bên dường như vẫn còn cách xa viễn cảnh hòa bình.

Bản ghi nhớ (MoU) có thời hạn 60 ngày được ký kết giữa Mỹ và Iran vào ngày 17/6 đã hết hiệu lực vào tháng trước. Kể từ đó, tần suất các cuộc tấn công đã gia tăng, đặc biệt là tại khu vực eo biển Hormuz - nơi Iran đang áp lệnh phong tỏa trên thực tế - trong khi Mỹ vẫn duy trì lệnh phong tỏa các cảng biển phía nam Iran.

Theo Al Jazeera, những phát biểu của ông Rezaei là một phần trong "thông điệp kép" mà Iran vẫn duy trì xuyên suốt cuộc xung đột: vừa cởi mở với các nỗ lực ngoại giao, vừa tiếp tục chuẩn bị cho các cuộc giao tranh.

Các điều kiện mới nhất của Iran 

Ngày 19/9, quan chức an ninh cấp cao Iran Rezaei đã liệt kê các điều kiện để chấm dứt xung đột gồm:

- Chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận, đặc biệt tại Li Băng.

- Giải phóng các khoản tiền bị phong tỏa của Iran, với tổng giá trị lên tới hàng tỷ USD.

- Chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng biển của Iran.

- Chấm dứt sự can thiệp của Mỹ vào công việc nội bộ của Iran.

- Chấm dứt sự hợp tác giữa Mỹ và "các thế lực chống đối cuộc cách mạng của Iran".

- Chấm dứt mọi cuộc tấn công của Mỹ vào lãnh thổ Iran.

Ngày 20/9, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tái khẳng định lập trường của Tehran về eo biển Hormuz, tuyên bố tuyến hàng hải huyết mạch này sẽ vẫn bị đóng cho đến khi Mỹ thực hiện các cam kết của mình.

"Nếu các điều kiện này không được đáp ứng, các quyền lợi chính đáng của dân tộc Iran không được công nhận và các cam kết của Mỹ không được thực hiện, sẽ không có cơ hội nào để quay lại trạng thái đàm phán trước đây hay mở lại eo biển Hormuz", ông Ghalibaf nêu rõ.

Sự khác biệt so với bản ghi nhớ tháng 6

Loạt điều kiện mới nhất của Iran có nhiều điểm tương đồng với các yêu cầu trong bản ghi nhớ được ký kết vào tháng 6.

Thỏa thuận hồi tháng 6 cũng bao gồm việc chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận, bao gồm Li Băng; tôn trọng chủ quyền của mỗi bên và không can thiệp vào công việc nội bộ; chấm dứt phong tỏa hải quân từ cả hai phía; và giải phóng các khoản tiền bị phong tỏa của Iran.

Bản ghi nhớ cũng đề xuất một kế hoạch tái thiết trị giá 300 tỷ USD do Mỹ hậu thuẫn, đồng thời hai bên nhất trí rằng Iran sẽ không mua sắm hay phát triển vũ khí hạt nhân, và Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz để tàu thuyền qua lại an toàn.

Văn bản này cũng yêu cầu Mỹ cấp các giấy phép miễn trừ cho việc xuất khẩu dầu thô và các dịch vụ khác của Iran, không áp đặt thêm lệnh trừng phạt mới đối với Iran, và không triển khai thêm lực lượng Mỹ trong khu vực.

Trong cuộc phỏng vấn hôm 19/9, ông Rezaei không đề cập đến vấn đề bồi thường chiến tranh từ phía Mỹ như những gì Tehran từng yêu cầu trước đây.

Ông Adel Abdel Ghafar, chuyên gia nghiên cứu cấp cao về Trung Đông tại Viện Chính sách Chiến lược Australia, nhận định mặc dù các yêu cầu của Iran không có nhiều điểm thực sự mới, nhưng sự thay đổi nằm ở thời điểm và kênh truyền tải thông điệp.

"Trong bối cảnh bản ghi nhớ Islamabad đã hết hiệu lực và ông Rezaei đưa ra các điều kiện thông qua Qatar, Iran đang đặt trách nhiệm trở lại Washington và thực hiện điều đó một cách công khai để đạt hiệu quả tối đa", ông Abdel Ghafar chia sẻ với Al Jazeera.

Chuyên gia giải thích rằng cả hai bên đang rơi vào thế bế tắc: Mỹ có khả năng duy trì phong tỏa hải quân và nắm ưu thế trên không, nhưng không thể buộc Iran nhượng bộ.

Trong khi đó, Iran mặc dù không thể phá vỡ thế phong tỏa, nhưng vẫn "duy trì đủ đòn bẩy bất đối xứng để gây khó khăn cho tất cả các bên".

“Về cơ bản, Iran đang đặt cược vào việc cuộc chiến không nhận được sự ủng hộ (của người Mỹ) và kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ sẽ xoay chuyển tình thế theo hướng có lợi cho Iran. Do vậy, họ công khai các yêu cầu và đẩy quả bóng trách nhiệm về phía Mỹ”, chuyên gia nói thêm.

Phản ứng của Mỹ

Mỹ vẫn chưa phản hồi các điều kiện mới do Iran đưa ra. Ông Rezaei cho biết Iran đang "chờ đợi phía Mỹ chấp nhận và thực hiện" các điều kiện này.

Tuy nhiên, cuối tuần này, Mỹ đã cảnh báo công dân Mỹ tại Iraq, Bahrain, Oman, Ả rập Xê út, Iran, Qatar, Li Băng, Kuwait và Jordan cần "đề cao cảnh giác", đồng thời nêu rõ rằng "tình hình an ninh vẫn diễn biến phức tạp với nguy cơ leo thang bất ngờ".

Cảnh báo của Mỹ được đưa ra trong bối cảnh giao tranh giữa Ả rập Xê út và Houthi, lực lượng do Iran hậu thuẫn ở Yemen, đang leo thang.

Theo ông Rob Geist Pinfold, giảng viên tại Đại học King's College London, Tổng thống Donald Trump có thể sẽ xem xét nghiêm túc đề xuất của Iran như một nỗ lực nhằm chấm dứt cuộc chiến trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11.

"Ông Trump rất muốn đạt được thỏa thuận để kết thúc cuộc chiến trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ", ông Pinfold nhận định.

"Các đồng minh Vùng Vịnh của Mỹ cũng có khả năng sẽ thúc đẩy việc nối lại đàm phán. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là không còn những bất đồng lớn giữa các bên. Chính những khác biệt này khiến cho khả năng đạt được một thỏa thuận toàn diện trong tương lai gần là rất thấp”, chuyên gia dự đoán.

Mặc dù vậy, ông David Des Roches - cựu giám đốc phụ trách các vấn đề về Bán đảo Ả rập tại Lầu Năm Góc - cho rằng Washington khó có thể coi các điều kiện của Iran là một bước khởi đầu nghiêm túc, mà có thể xem đây là sự nhượng bộ của Tehran.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng, việc Iran dường như đã từ bỏ yêu cầu bồi thường chiến tranh từ Mỹ là dấu hiệu cho thấy sự thay đổi trong lập trường của Tehran.