Phóng viên (PV): Là người luôn tích cực theo dõi những chuyển động chính sách thời gian qua, xin ông cho biết ý kiến về quan điểm thu hút, trọng dụng nhân tài được đề cập trong Kết luận số 105-KL/TW?
TS Trần Hải Linh: Theo tôi, nói đến “trọng dụng nhân tài”, điều quan trọng nhất không phải là chúng ta mời được bao nhiêu người giỏi trở về, mà là sau khi họ trở về hoặc tham gia đóng góp từ xa, họ có được làm đúng việc, được trao đủ quyền, có đủ điều kiện để phát huy năng lực và tạo ra giá trị cho đất nước hay không.
Tôi cho rằng cần phân biệt rất rõ, thu hút nhân tài là bước đầu, trọng dụng nhân tài mới là mục tiêu cuối cùng. Một chính sách có thể hấp dẫn một nhà khoa học, chuyên gia hay doanh nhân kiều bào trở về Việt Nam, nhưng nếu họ phải dành quá nhiều thời gian cho thủ tục hành chính, bị ràng buộc bởi ngạch bậc, thâm niên, cơ chế tiền lương cứng nhắc hoặc không có quyền chủ động chuyên môn thì rất khó giữ chân họ lâu dài.
Qua nhiều năm sinh sống và làm việc ở nước ngoài, tôi nhận thấy phần lớn trí thức kiều bào có năng lực đều có tình cảm và mong muốn đóng góp cho quê hương. Nhưng chúng ta cũng phải nhìn nhận vấn đề một cách thực tế. Một chuyên gia đang làm việc tại Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản hay châu Âu khi trở về Việt Nam không chỉ thay đổi nơi làm việc, mà có thể phải thay đổi cả hệ sinh thái nghề nghiệp và cuộc sống của gia đình. Vì vậy, muốn thu hút và trọng dụng nhân tài, trước hết phải kiến tạo một môi trường để người tài muốn về, có thể về, làm được việc và muốn ở lại.
PV: Vậy theo ông, cần kiến tạo môi trường như thế nào để thu hút, trọng dụng nhân tài?
TS Trần Hải Linh: Môi trường ấy, theo tôi, cần được xây dựng trên một số yếu tố căn bản.
Trước hết là môi trường của niềm tin và sự trao quyền. Người tài cần được giao những bài toán đủ lớn, mục tiêu rõ ràng và quyền chủ động tương xứng. Nhà khoa học phải có không gian nghiên cứu; chuyên gia công nghệ phải có quyền thử nghiệm; doanh nhân phải có môi trường đầu tư minh bạch; người có năng lực phải được đánh giá bằng sản phẩm và kết quả chứ không phải chủ yếu bằng tuổi tác, thâm niên hay ngạch bậc.
Thứ hai là môi trường đãi ngộ có tính cạnh tranh. Chúng ta khó yêu cầu một chuyên gia hoặc trí thức kiều bào từ bỏ một môi trường nghề nghiệp tốt để trở về chỉ bằng lời kêu gọi tình cảm. Tình yêu quê hương là động lực rất lớn, nhưng chính sách phải công bằng và chuyên nghiệp. Tiền lương, thù lao nghiên cứu, quyền sở hữu trí tuệ, điều kiện làm việc, nhà ở, thuế, y tế, giáo dục cho con cái họ và cơ hội nghề nghiệp của gia đình cần được xem xét trong một tổng thể.
Tôi rất đồng tình với quan điểm rằng phải cởi trói khỏi tư duy hành chính hóa nhân tài. Một chuyên gia hàng đầu về AI, bán dẫn hay công nghệ sinh học không nên phải đi theo một lộ trình hành chính thông thường để chứng minh giá trị của mình. Nếu họ giải quyết được một bài toán lớn của đất nước, hãy đánh giá và đãi ngộ họ bằng chính giá trị mà họ tạo ra.
Tôi rất kỳ vọng vào tư duy xây dựng “thị thực nhân tài Việt Nam” và cơ chế một cửa. Nhưng xa hơn một loại thị thực, chúng ta cần một “cánh cửa nhân tài” thật sự, rộng mở từ cư trú, lao động, thuế, công nhận bằng cấp đến triển khai đề tài, dự án, thành lập doanh nghiệp hay đưa gia đình về sinh sống đều có đầu mối hướng dẫn, thời hạn xử lý và trách nhiệm rõ ràng. Đặc biệt, tôi cho rằng trong thời đại số, đóng góp cho Tổ quốc không nhất thiết đồng nghĩa với phải trở về Việt Nam sinh sống toàn thời gian. Do đó, chính sách nhân tài cần chuyển từ tư duy “kéo người tài về” sang “kết nối trí tuệ Việt Nam toàn cầu với những bài toán phát triển của đất nước”. Người tài có thể về lâu dài, về theo dự án, làm việc luân phiên hoặc đóng góp xuyên biên giới.
PV: Với kinh nghiệm nhiều năm kết nối khoa học - công nghệ, đầu tư, kinh doanh giữa Hàn Quốc và Việt Nam, ông có thể chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong việc xây dựng cộng đồng trí thức, doanh nhân đoàn kết và tích cực hướng về quê hương, đất nước?
TS Trần Hải Linh: Qua nhiều năm sinh sống, học tập và làm việc tại Hàn Quốc, tôi rút ra một điều rất giản dị, đó là muốn xây dựng một cộng đồng đoàn kết thì trước hết cần xây dựng được niềm tin; muốn cộng đồng hướng về quê hương bền vững thì phải biến tình cảm với Tổ quốc thành những việc làm cụ thể.
Từ kinh nghiệm thực tiễn tại Hàn Quốc, tôi cho rằng có một số điều rất quan trọng. Trước hết, hoạt động cộng đồng phải xuất phát từ nhu cầu thật của cộng đồng. Khi người lao động gặp khó khăn, sinh viên cần hỗ trợ, doanh nghiệp cần kết nối, chuyên gia cần môi trường hợp tác hay thế hệ trẻ cần giữ gìn tiếng Việt và văn hóa Việt Nam, các hội đoàn cần có mặt và cùng giải quyết. Khi người dân cảm nhận tổ chức cộng đồng thật sự hữu ích và ở bên họ lúc cần thiết, niềm tin và sự đoàn kết sẽ hình thành một cách tự nhiên.
Muốn tập hợp được cộng đồng thì cần tôn trọng sự khác biệt và phát huy thế mạnh của từng người. Có người có tri thức, có người có kinh nghiệm kinh doanh, có người có mạng lưới quan hệ, có người dành được thời gian cho công tác xã hội. Không nhất thiết ai cũng đóng góp giống nhau. Điều quan trọng là tạo ra một không gian chung để mỗi người đều thấy mình được tôn trọng và có thể đóng góp bằng thế mạnh của mình.
Tôi rất tin vào phương châm “lấy việc chung để tập hợp con người”. Một hội đoàn nếu chỉ gặp gỡ, giao lưu thì sự gắn kết khó bền. Nhưng khi cùng nhau thực hiện một chương trình hỗ trợ cộng đồng, một hoạt động hướng về biển đảo, một chương trình văn hóa - thể thao, một dự án kết nối doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ hay hỗ trợ một địa phương trong nước, mọi người sẽ gắn kết với nhau bằng chính những kết quả của công việc.
Theo tôi, các tổ chức hội đoàn và những người làm công tác cộng đồng phải luôn xác định mình là người kết nối và phục vụ, chứ không phải là trung tâm của cộng đồng. Uy tín không đến từ chức danh mà đến từ những việc đã làm, từ sự minh bạch, công bằng và khả năng quy tụ những người khác cùng tạo ra giá trị.
Sau nhiều năm hoạt động, tôi càng tin rằng đoàn kết cộng đồng không thể chỉ được xây dựng bằng lời kêu gọi, đoàn kết phải được xây dựng bằng niềm tin, sự chân thành, tinh thần bao dung và phải làm được những việc có ích. Hàng triệu cầu nối ấy kết nối với nhau sẽ tạo thành một mạng lưới rất lớn về tri thức, kinh tế, văn hóa, đối ngoại nhân dân và sức mạnh mềm, đóng góp thiết thực cho sự phát triển và vị thế của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
THÀNH TÂM