Trong một vụ án gây thiệt hại hàng trăm tỉ đồng, nếu một bị cáo đã nộp một khoản tiền lớn, thậm chí tương ứng với phần hậu quả thuộc phạm vi trách nhiệm của mình, thì có được coi là đã "khắc phục toàn bộ hậu quả" và đương nhiên được giảm hình phạt, hưởng án treo?
Câu trả lời không chỉ nằm ở số tiền đã nộp, bởi trước khi tính tỷ lệ khắc phục còn phải xác định "toàn bộ" đang được tính trên đại lượng nào.
Cựu Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến tại phiên tòa sơ thẩm
ẢNH: PHÚC BÌNH
Khắc phục hậu quả được xem xét thế nào khi lượng hình?
Trao đổi với PV Thanh Niên, luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, cho biết điểm b khoản 1 điều 51 bộ luật Hình sự quy định người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; nhưng đây không phải cơ chế lấy số tiền đã nộp để quy đổi trực tiếp thành số năm tù được giảm.
Khi quyết định hình phạt, tòa án còn phải đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân cùng các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ. Vì vậy, 2 bị cáo cùng khắc phục một số tiền hoặc một tỷ lệ hậu quả vẫn có thể nhận mức hình phạt khác nhau nếu vai trò, hành vi, lỗi và mức độ tham gia không giống nhau.
"Pháp luật hình sự không có một "bảng giá" quy định nộp bao nhiêu tiền thì được giảm bao nhiêu năm tù, bởi lượng hình cuối cùng vẫn phải cá thể hóa đến từng người", luật sư Tú phân tích.
"Khắc phục toàn bộ", nhưng toàn bộ của đại lượng nào?
Trong một vụ án có nhiều người tham gia, có thể đồng thời tồn tại tổng thiệt hại của toàn vụ án, hậu quả có thể quy thuộc cho hành vi và phạm vi trách nhiệm của từng người, cùng số tiền hoặc tài sản thực tế đã được khắc phục. Những đại lượng này có liên hệ nhưng không mặc nhiên đồng nhất.
Chẳng hạn, nếu tổng thiệt hại của vụ án là 100 tỉ đồng thì việc một bị cáo nộp 20 tỉ đồng chưa đủ để lấy phép chia 20/100 và kết luận người đó đã khắc phục 20% trách nhiệm của mình. Trước phép tính ấy phải xác định hậu quả phát sinh từ hành vi nào, hành vi của người đang được lượng hình liên quan ra sao đến hậu quả và phạm vi trách nhiệm của họ đến đâu.
Ở chiều ngược lại, cá thể hóa trách nhiệm cũng không có nghĩa thiệt hại luôn có thể chia thành những "suất" cố định cho từng bị cáo. Vấn đề không phải tìm một phép chia thuận tiện mà là xác định đúng đại lượng có ý nghĩa pháp lý trước khi đánh giá mức độ khắc phục.
"Một phép tính có thể chính xác về số học nhưng vẫn dẫn đến kết luận không chính xác về pháp lý nếu đại lượng được đưa vào phép tính ngay từ đầu không phản ánh đúng phạm vi trách nhiệm cần xem xét", luật sư Tú nói.
Khắc phục toàn bộ có đương nhiên được hưởng án treo?
Ngay cả khi đã tự nguyện khắc phục toàn bộ hậu quả thuộc phạm vi cần xem xét, một người cũng không đương nhiên được áp dụng một mức hình phạt nhất định.
Từ tình tiết giảm nhẹ theo điều 51 đến khả năng quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung theo điều 54 là một nấc pháp lý khác, sau khi mức hình phạt cụ thể được quyết định, việc hưởng án treo theo điều 65 lại có những điều kiện riêng.
Khắc phục toàn bộ có thể tạo ra yếu tố thuận lợi đáng kể khi lượng hình, nhưng không tự động dẫn đến xử dưới khung hoặc án treo.
Nghị quyết 37 có làm thay đổi cách xem xét việc khắc phục?
Theo luật sư Tú, Nghị quyết 37/2026/QH16 đặt ra một số chính sách đặc thù, nhưng không phải quy tắc lượng hình chung cho mọi vụ án kinh tế, việc áp dụng còn phụ thuộc vào phạm vi, đối tượng và các điều kiện của từng cơ chế theo nghị quyết.
Do đó, không thể suy rộng rằng cứ khắc phục toàn bộ thì đương nhiên được hưởng chính sách đặc thù. Trong những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh, việc khắc phục có thể gắn với những hệ quả pháp lý cụ thể hơn, nhưng chỉ khi đồng thời đáp ứng các điều kiện luật định tương ứng.
Bởi vậy, trong vụ án có nhiều người tham gia, câu hỏi không nên dừng ở việc một bị cáo "đã nộp bao nhiêu tiền", mà phải xác định hành vi, hậu quả có thể quy thuộc, phạm vi trách nhiệm và phần hậu quả người đó thực tế đã khắc phục.
Chỉ khi xác định đúng "toàn bộ" là toàn bộ của đại lượng nào, việc khắc phục mới được đánh giá đúng khi lượng hình, thay vì bị giản lược thành quan niệm hoàn trả đủ một con số thì đương nhiên được giảm hình phạt.
Điều kiện cho người bị kết án phạt tù được hưởng án treo
- Bị xử phạt tù không quá 3 năm.
- Người bị xử phạt tù có nhân thân là ngoài lần phạm tội này, người phạm tội chấp hành chính sách, pháp luật và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của công dân ở nơi cư trú, nơi làm việc.
- Có từ 2 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trở lên, trong đó có ít nhất 1 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 điều 51 của bộ luật Hình sự và không có tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 điều 52 của bộ luật Hình sự. Trường hợp có tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự thì số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự từ 2 tình tiết trở lên, trong đó có ít nhất 1 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại khoản 1 điều 51 bộ luật Hình sự.
- Có nơi cư trú rõ ràng hoặc nơi làm việc ổn định để cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giám sát, giáo dục.
- Xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù nếu người phạm tội có khả năng tự cải tạo và việc cho họ hưởng án treo không gây nguy hiểm cho xã hội, không ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
- Khi xem xét, quyết định cho bị cáo hưởng án treo, tòa án phải xem xét thận trọng, chặt chẽ các điều kiện để bảo đảm việc cho hưởng án treo đúng quy định của pháp luật, đặc biệt là đối với các trường hợp hướng dẫn tại khoản 2, khoản 4 và khoản 5 điều 3 Nghị quyết 02/2025/NQ-HĐTP TAND tối cao (trường hợp không cho hưởng án treo).