Số liệu của Cục Hải quan cho thấy, đà tăng gần như đến từ hàng chế biến. Theo đó, 7 tháng đầu năm, hạt dẻ cười chế biến xuất khẩu đạt 275 triệu USD, tăng 170%, chiếm hơn 85% tổng giá trị xuất khẩu, trong khi sản phẩm dạng quả đạt gần 48 triệu USD.
Hạt dẻ cười hiện dẫn đầu về kim ngạch trong nhóm rau quả chế biến, chiếm hơn 20% tổng kim ngạch của nhóm này. Trong khi đó, Việt Nam gần như không có vùng trồng thương mại, còn nhập khẩu mặt hàng này đạt hơn 268 triệu USD trong 7 tháng, tăng 53% so với cùng kỳ. Nguồn nguyên liệu cho hoạt động chế biến trong nước vì vậy vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, mặc dù Việt Nam không có vùng nguyên liệu, doanh nghiệp trong nước vẫn có thể tham gia vào chuỗi giá trị hạt dẻ cười từ khâu nhập nguyên liệu, chế biến đến xuất khẩu. Mô hình này cho phép doanh nghiệp Việt tham gia vào chuỗi giá trị nông sản toàn cầu mà không nhất thiết phải sở hữu vùng nguyên liệu. Kinh nghiệm chế biến hạt điều cũng giúp các doanh nghiệp có thêm năng lực để xử lý và phát triển các loại hạt nhập khẩu khác.
Hạt dẻ cười được bán trên các sàn thương mại điện tử. Ảnh: Shutterstock
Đại diện một doanh nghiệp chế biến các loại hạt tại TP HCM cho biết, hạt dẻ cười được nhập từ những nước sản xuất lớn như Mỹ, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ, sau đó phân loại, làm sạch và phân cỡ trước khi chế biến. Khâu tạo giá trị gia tăng chủ yếu nằm ở rang, sấy và tẩm vị. Từ nguyên liệu ban đầu, doanh nghiệp có thể tạo các dòng rang khô, rang muối hoặc tẩm gia vị, đồng thời tách vỏ lấy nhân để cung cấp cho ngành bánh kẹo, kem và thực phẩm dinh dưỡng.
Sản phẩm sau chế biến được đóng gói theo yêu cầu của từng thị trường trước khi xuất khẩu. Đại diện doanh nghiệp cho biết, hạt dẻ cười sau khi rang, sấy và tạo hương vị được thị trường Trung Quốc và các nước Đông Nam Á ưa chuộng, đặc biệt trong các dịp lễ hội. Kim ngạch xuất khẩu nhóm sản phẩm này của doanh nghiệp vì vậy duy trì mức tăng trưởng hai đến ba chữ số mỗi năm.
Theo ông Nguyên, lợi thế về vị trí địa lý và các cam kết giảm thuế trong những hiệp định như ACFTA, RCEP giúp sản phẩm chế biến từ Việt Nam thuận lợi hơn khi vào các thị trường khu vực. Trung Quốc hiện là thị trường quan trọng đối với tốc độ tăng trưởng của mặt hàng này, song ông cho rằng doanh nghiệp nên mở rộng sang ASEAN và Trung Đông để giảm phụ thuộc vào một thị trường.
Tuy nhiên, do phần lớn nguyên liệu được nhập khẩu, doanh nghiệp cũng phải lưu ý quy tắc xuất xứ. Theo ông Nguyên, doanh nghiệp cần chứng minh quá trình chế biến tại Việt Nam đáp ứng yêu cầu của từng hiệp định, đồng thời lưu giữ đầy đủ hồ sơ nhập khẩu và sản xuất để hạn chế rủi ro khi thị trường tăng cường kiểm tra xuất xứ.
Ông cũng cho rằng, doanh nghiệp nên giảm dần sự phụ thuộc vào gia công, đóng gói đơn thuần, thay vào đó phát triển các sản phẩm có giá trị cao hơn như nhân hạt, đồ ăn nhẹ tẩm vị và sản phẩm đóng gói mang thương hiệu riêng.
Thi Hà