Từ ngày 7 đến hết ngày 26/9, UBND phường Hoàn Kiếm phối hợp UBND phường Cửa Nam (Hà Nội) tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận.
"Bảo đảm hài hòa ba yếu tố gồm văn hiến, văn minh và sáng tạo"
Trao đổi với phóng viên Dân trí về vấn đề này, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Kiến trúc sư trưởng TP Hà Nội, nhấn mạnh khu vực hồ Gươm là một trong những không gian đặc biệt nhất của thủ đô, không chỉ là trung tâm của thủ đô mà hồ Gươm còn mang ý nghĩa biểu tượng đối với cả nước.
Chính vì vậy, ông Nghiêm cho rằng mỗi thay đổi về quy hoạch, kiến trúc hay cảnh quan tại đây đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Phối cảnh tổng thể dự kiến khu vực hồ Gươm (Ảnh: Đơn vị tư vấn).
Theo ông Nghiêm, trong bối cảnh Hà Nội đang nghiên cứu định hướng phát triển với tầm nhìn dài hạn, việc xem xét, điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm là cần thiết. Tuy nhiên, đây không phải một không gian có thể bắt đầu nghiên cứu từ con số 0.
Cho biết qua nhiều giai đoạn phát triển của Hà Nội, hồ Gươm luôn giữ vị trí đặc biệt trong các đồ án quy hoạch, ông Nghiêm cho hay từ hàng chục năm trước, khu vực này đã được nghiên cứu khá sâu về kiến trúc, cảnh quan, hạ tầng, giao thông, cây xanh và mặt nước. Khoảng giữa những năm 1990, Hà Nội đã có quy hoạch khu vực hồ Gươm và phụ cận. Sau đó, nhiều đề tài khoa học, đồ án quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị tiếp tục được thực hiện.
Theo ông Nghiêm, các nghiên cứu không chỉ dừng ở tổ chức không gian đô thị mà còn đi sâu vào từng yếu tố cụ thể như bảo tồn công trình kiến trúc, khai thác quỹ đất ven hồ, chỉnh trang hạ tầng kỹ thuật, tổ chức cây xanh, mặt nước hay tôn vinh những công trình đặc trưng như Tháp Rùa, Tháp Bút, đền Ngọc Sơn.
Cùng với đó, vị chuyên gia cho biết những tuyến phố quan trọng như Hàng Khay, Tràng Tiền, Tràng Thi, Đinh Tiên Hoàng cũng từng được nghiên cứu thiết kế đô thị, chỉnh trang kiến trúc.
"Có thể nói gần 50 năm qua, khu vực hồ Hoàn Kiếm đã được nghiên cứu rất kỹ. Vì vậy, khi đặt ra yêu cầu điều chỉnh trong giai đoạn mới, việc đầu tiên phải làm là nhận diện đầy đủ những giá trị đã có", KTS Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh.
Quy hoạch đô thị khu vực hồ Gươm qua các thời kỳ (Ảnh: Đơn vị tư vấn).
Nguyên Kiến trúc sư trưởng TP Hà Nội cho rằng giá trị của hồ Hoàn Kiếm không nằm ở một vài công trình riêng lẻ mà là tổng hòa của không gian công cộng, kiến trúc, di sản, cây xanh, mặt nước và hệ thống giao thông bao quanh. Mỗi yếu tố đều hình thành, biến đổi qua nhiều thời kỳ và gắn với ký ức đô thị của nhiều thế hệ.
Bởi vậy, vị chuyên gia lưu ý việc nhận diện đúng các lớp giá trị này được xem là một trong những thách thức lớn nhất đối với những người tham gia nghiên cứu quy hoạch hiện nay bởi không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận đầy đủ những đồ án đã thực hiện trước đây.
Ông Nghiêm cho hay đã có không ít ý tưởng, dự án quanh hồ được nghiên cứu công phu, thậm chí tổ chức thi tuyển và lựa chọn phương án, nhưng cuối cùng không thể triển khai. "Chúng ta phải biết cái gì cần kế thừa, cái gì có thể thay đổi và vì sao những đề xuất trước đây không thực hiện được. Nếu không nhìn lại những bài học đó thì rất dễ lặp lại", ông Nghiêm nói.
Từ quá trình nghiên cứu lâu dài về quy hoạch Hà Nội, KTS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng phương án dành cho hồ Gươm cần bảo đảm hài hòa ba yếu tố gồm văn hiến, văn minh và sáng tạo.
Văn hiến là những giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống đã được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Văn minh là khả năng học hỏi những kinh nghiệm tiến bộ của thế giới. Còn sáng tạo là cách Hà Nội tìm ra lời giải mới phù hợp với nhu cầu phát triển trong tương lai.
Ông nhấn mạnh ba yếu tố này là không thể tách rời.
KST Đào Ngọc Nghiêm cho biết trên thế giới có nhiều quảng trường lớn, nhiều không gian trung tâm đô thị gắn với hồ nước, sông hoặc cảnh quan thiên nhiên, tuy nhiên mỗi thành phố lại có lịch sử, văn hóa và cấu trúc đô thị khác nhau. Do đó, Hà Nội cần nghiên cứu kỹ những mô hình thành công ở nước ngoài để học hỏi, đồng thời cũng phải nhìn vào những bài học chưa thành công để tránh việc sao chép máy móc.
Theo ông, chỉ sau khi hiểu rõ giá trị truyền thống và những kinh nghiệm quốc tế phù hợp, thành phố mới nên đặt ra các yếu tố sáng tạo mới. "Mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn. Điều quan trọng là làm sao để các lớp kiến trúc tạo thành một mạch lịch sử liên tục, hài hòa, chứ không bị đứt gãy”, ông Nghiêm nhìn nhận.
Phối cảnh dự kiến một góc hồ Gươm khu vực Đền Bà Kiệu nối Quảng trường Đông Kinh - Nghĩa Thục (Ảnh: Đơn vị tư vấn).
Để làm được điều đó, ông cho rằng quá trình nghiên cứu cần huy động trí tuệ rộng rãi hơn, đặc biệt là những chuyên gia chuyên ngành sâu và những người từng có nhiều năm trực tiếp tham gia nghiên cứu, quản lý đô thị Hà Nội. Các hội thảo chuyên môn, phản biện độc lập và hội đồng thẩm định với những chuyên gia am hiểu sâu từng lĩnh vực được xem là cần thiết trước khi đi đến quyết định cuối cùng.
Bên cạnh đó, KTS Đào Ngọc Nghiêm cũng lưu ý những vấn đề liên quan đến hồ Gươm không thể chỉ được tiếp cận từ lý luận. Một phương án có thể đẹp trên bản vẽ nhưng nếu thiếu trải nghiệm thực tiễn về hoạt động đô thị, lịch sử hình thành không gian hay đời sống của người dân thì khi triển khai rất dễ phát sinh bất cập.
Bên cạnh tiếng nói của giới chuyên môn, vị chuyên gia cho rằng sự đồng thuận của cộng đồng cũng mang ý nghĩa quyết định. Hồ Gươm là trung tâm của Hà Nội và Hà Nội là thủ đô của cả nước, vì thế những thay đổi lớn tại không gian này cần được tham vấn rộng rãi thay vì chỉ dừng ở một nhóm chuyên gia hay cộng đồng cư dân trong phạm vi hẹp.
Một nội dung khác đang nhận được nhiều sự quan tâm là đề xuất hạ giải, cải tạo một số công trình quanh hồ Gươm, về vấn đề này KTS Đào Ngọc Nghiêm nhìn nhận câu chuyện cải tạo hay thay đổi các công trình tại đây không phải vấn đề mới, trong quá khứ nhiều phương án đã từng được đặt ra đối với trụ sở UBND thành phố, nhà bưu điện và một số công trình khác.
Ông cho biết có những công trình sau khi chỉnh trang đã tạo có hiệu quả tích cực đối với cảnh quan, nhưng ngược lại cũng có phương án dù đã được nghiên cứu, lựa chọn nhưng cuối cùng chưa thể triển khai. Trụ sở HĐND, UBND thành phố là một trường hợp như vậy.
Vì thế, vị chuyên gia nhấn mạnh thay vì chỉ đặt vấn đề giữ hay phá bỏ, cần đánh giá đầy đủ giá trị của từng công trình, lịch sử hình thành cũng như quan hệ của nó với toàn bộ cảnh quan hồ Gươm.
"Có những cây xanh mang giá trị truyền thống, có những công trình gắn với các sự kiện lịch sử. Những yếu tố đó phải được nhận diện đầy đủ trước khi quyết định ứng xử như thế nào", KST Đào Ngọc Nghiêm nói. Ông cũng nhìn nhận ngay với mặt nước hồ Gươm, bài toán quy hoạch cũng không nên chỉ dừng ở việc làm đẹp cảnh quan mà còn cần quan tâm đến đa dạng sinh học, hệ sinh thái và cách tổ chức không gian phù hợp.
Phải giữ được hồn cốt của hồ Gươm và khu vực phụ cận
Trao đổi với báo chí, KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nhìn nhận việc điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận cần được đặt trong tinh thần chung của đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới, với những yêu cầu và khát vọng mới.
Theo ông Sơn, Hà Nội phải chủ động đặt ra những yêu cầu phát triển mới và giải quyết những yêu cầu đó bằng các giải pháp cụ thể, có tính đột phá. Một trong những nền tảng quan trọng chính là quy hoạch, tổ chức và tái cấu trúc các không gian đô thị, không gian kiến trúc nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại.
Từ cách tiếp cận đó, ông Sơn nhấn mạnh việc điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận là vấn đề rất đáng quan tâm. Thực tế, đây là câu chuyện chúng ta đã bàn luận trong một thời gian dài, nhưng qua mỗi giai đoạn, cách tiếp cận lại có những khác biệt và vì thế việc triển khai chưa thực sự đạt được những kết quả như mong muốn.
Phối cảnh dự kiến khu vực quảng trường Đền Vua Lê, báo Nhân dân, Nhà thờ Lớn (Ảnh: Đơn vị tư vấn).
Theo vị chuyên gia, với 4 mục tiêu Hà Nội đang hướng tới gồm mở rộng không gian kết nối; tái cấu trúc, tái thiết khu vực; cải tạo, chỉnh trang đô thị; đồng thời tạo lập các không gian đa dạng hơn, đây là những định hướng tương đối phù hợp.
Ông Sơn cho rằng cần có một mục tiêu mang tính tổng quát và bao trùm hơn. Hồ Gươm từ lâu được xem là không gian linh thiêng, nơi kết tinh sâu sắc nhất những giá trị của thủ đô nghìn năm văn hiến. Vì vậy, dù tái thiết hay điều chỉnh không gian như thế nào, hồ Gươm vẫn phải là biểu tượng của không gian phát triển của thủ đô nghìn năm văn hiến.
“Có thể thấy, thành phố đang thể hiện một tinh thần rất mạnh dạn khi đưa ra những đề xuất mang tính táo bạo, đột phá. Chính vì đây là một khu vực đặc biệt quan trọng nên khi triển khai nên rà soát, cân nhắc rất kỹ các yếu tố liên quan để lựa chọn bước đi phù hợp.
Chúng ta cần đổi mới, sáng tạo và đột phá, nhưng đồng thời phải giữ được hồn cốt của hồ Gươm và khu vực phụ cận - nơi có thể xem là trái tim về mặt tinh thần, văn hóa của Hà Nội và cả nước”, ông Sơn nêu rõ.
Cho biết trên thế giới, không nhiều đô thị có được một không gian mang chiều sâu lịch sử, văn hóa và ý nghĩa biểu tượng đặc biệt như hồ Gươm, đây thực sự là một báu vật của thủ đô, ông Sơn nhấn mạnh mọi sự can thiệp vào không gian này càng cần được thực hiện với tinh thần hết sức trân trọng và thận trọng.
Một góc Hà Nội từ trên cao (Ảnh: Mạnh Quân).
Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam mong muốn việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở riêng khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận. Từ dự án này, Hà Nội cần nhìn rộng hơn tới khu phố cổ ở phía Bắc hồ Gươm, một số khu vực phố cổ đang có dấu hiệu xuống cấp, không gian kiến trúc thiếu sự chỉnh trang đồng bộ và dần mất đi một phần hình thái đặc trưng.
Ông nhấn mạnh đây là vấn đề cần được quan tâm. Ở nhiều thành phố trên thế giới, những khu phố lịch sử không chỉ được bảo tồn về kiến trúc mà còn được nâng cao giá trị thông qua cách tổ chức không gian, cảnh quan và hoạt động thương mại.
Trong khi đó, ông Sơn cho rằng tại một số khu phố cổ của Hà Nội, hoạt động kinh doanh hiện nay chưa thực sự tương xứng với giá trị của không gian di sản. Một số tuyến phố còn tình trạng lộn xộn, hàng hóa thiếu chọn lọc, thậm chí làm giảm sức hấp dẫn của không gian kiến trúc và cảnh quan.
“Trong quá trình nghiên cứu quy hoạch, Hà Nội nên tiếp cận theo hướng tổng thể và rộng hơn, để giải quyết đồng bộ các vấn đề của khu vực trung tâm lịch sử”, ông Sơn nêu ý kiến.